Του δασκάλου Ηλία Γάγαλη

Στα δύσβατα βουνά της Πίνδου αναδείχθηκαν μορφές που σφράγισαν την ιστορία της περιοχής. Πριν από την κυριαρχία των Ζιακαίων στο αρματολίκι των Γρεβενών, σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε ο Ντεληδήμος από το Σπήλαιο. Η δράση του συνδέεται με την ασφάλεια των ορεινών περασμάτων της Πίνδου, αλλά και με τις συγκρούσεις με την οθωμανική διοίκηση κατά τον 18ο αιώνα.

Πριν από την ανάδειξη των Ζιακαίων, το αρματολίκι των Γρεβενά το διαφέντευε ο Ντεληδήμος, μια σημαντική ,αλλά σήμερα λιγότερο γνωστή μορφή των κλεφταρματολών της Πίνδου.

Ο Ντεληδήμος καταγόταν από το Σπήλαιο, ένα χωριό στρατηγικής σημασίας.

Στην περιοχή κοντά περνούσε η λεγόμενη Βασιλική Στράτα. Ο δρόμος αυτός συνέδεε τα Γρεβενά με τα Ιωάννινα, πρωτεύουσα τότε του βιλαετιού, περνώντας από τον Ζιάκα, το Περιβόλι, το Χάνι Μετσόβου και τη Μονή Βοτζά. Μέσω αυτού του δρόμου επικοινωνούσαν οι περιοχές της Μακεδονίας με την Ήπειρο διασχίζοντας την οροσειρά της Πίνδου.

Ο ρόλος των αρματολών

Ο Ντεληδήμος υπήρξε επικεφαλής αρματολός στο αρματολίκι των Γρεβενών. Οι αρματολοί λειτουργούσαν ως τοπική στρατιωτική δύναμη της Οθωμανική Αυτοκρατορία, έχοντας ως αποστολή τη φύλαξη των ορεινών περασμάτων, των λεγόμενων δερβενίων. Τα περάσματα αυτά ήταν ζωτικής σημασίας για το εμπόριο και τις μετακινήσεις, αλλά αποτελούσαν συχνά στόχο ληστρικών ομάδων.

Στην πράξη, όμως, η διάκριση μεταξύ αρματολών και κλεφτών δεν ήταν πάντα σαφής. Πολλές φορές οι ίδιοι άνθρωποι περνούσαν από τη μία ιδιότητα στην άλλη, ανάλογα με τις σχέσεις τους με την οθωμανική διοίκηση.

Η σύγκρουση με τον Κούρτ Πασά

Κατά τη δεκαετία του 1780, ο Ντεληδήμος ήρθε σε σύγκρουση με τον ισχυρό Οθωμανό διοικητή Κουρτ Αχμέτ Πασάς, ο οποίος εκείνη την εποχή κυριαρχούσε πολιτικά και στρατιωτικά στην Ήπειρο και την κεντρική Αλβανία.

Ο Κουρτ Πασάς ήταν ιδρυτής του πασαλικίου του Μπερατίου και κατείχε το αξίωμα του δερβεντζή πασά, δηλαδή του επόπτη των ορεινών περασμάτων της Ρούμελης. Στην αυλή του υπηρέτησε για ένα διάστημα και ο νεαρός τότε Αλή Πασάς, ο οποίος αργότερα θα γινόταν ένας από τους ισχυρότερους ηγεμόνες της περιοχής.

Όταν ο Ντεληδήμος έπεσε σε δυσμένεια του Κουρτ Πασά, αποφασίστηκε η εξόντωσή του. Εναντίον του στάλθηκε ο Βελή αγάς, πρόγονος της οικογένειας των Βεληαγάδων που διοικούσαν τα Γρεβενά.

Η ενέδρα στήθηκε στο βουνό της Βασιλίτσα, όπου ο Ντεληδήμος σκοτώθηκε. Το γεγονός αυτό αποτυπώθηκε στη λαϊκή μνήμη μέσα από δημοτικό τραγούδι. Ο Βελή Αγάς τον πολιόρκησε σε μια σπηλιά (η οποία φέρει το όνομά του μέχρι σήμερα) κοντά στο χιονοδρομικό κέντρο Βασιλίτσας. Η πολιορκία αυτή, που κράτησε πολλές μέρες, κατέληξε στον θάνατο του ιδίου και της οικογένειάς του, γεγονός που συγκλόνισε την περιοχή και πέρασε στη λαϊκή παράδοση.

Το δημοτικό τραγούδι του Ντεληδήμου

Ένας πλάτανος με δεκαοχτώ κλωνάρια
και στη ρίζα του κοιμάτ’ ο Ντεληδήμος.
Τρεις τον έκλαιγαν και δυο μοιρολογούσαν:

«Σήκω, Δήμο μου, και μη βαρυκοιμάσαι,
μάσε παγανιά όλο Γρεβενιτούλια
κι έβγα στο βουνό, ψηλά στη Βασιλίτσα,
τι έχεις πόλεμο μαζί με το Βελιάγα».

«Τρία πουλάκια κάθονται στης Βασιλίτσας τη ράχη,
το ένα τηράει τα Γρεβενά, τ’ άλλο κατά το Σπήλιο,
το τρίτο το μικρότερο μοιρολογάει και λέει:
– Τι έγινε ο Ντεληδήμος μας, ο πρώτος καπετάνιος;
Στη σπηλιά τον κλείσανε, ο Βελή Αγάς τον σφάζει…»

Οι αρματολοί στην οθωμανική περίοδο

Οι αρματολοί ήταν ένοπλα σώματα που λειτουργούσαν στην περιοχή της Ρούμελης και της Μακεδονίας κατά την περίοδο της Οθωμανική Αυτοκρατορία. Είχαν ως αποστολή τη φύλαξη των ορεινών περασμάτων (δερβενίων) και την καταπολέμηση της ληστείας.

Στην πράξη όμως οι αρματολοί συχνά συγκρούονταν με τις οθωμανικές αρχές και μετατρέπονταν σε κλέφτες, δημιουργώντας έτσι το γνωστό φαινόμενο των κλεφταρματολών.

Στην περιοχή των Γρεβενά σημαντικές αρματολικές οικογένειες υπήρξαν εκείνες του Ντεληδήμου και αργότερα των Ζιακαίων από το Μαυρονόρος.

Η διαδοχή από τους Ζιακαίους

Μετά τον θάνατο του Ντεληδήμου, το αρματολίκι πέρασε στα χέρια των Ζιακαίων. Ο Γεώργιος (Γάκης) Ζιάκας, πρωτοπαλίκαρό του, ανέλαβε ηγετικό ρόλο στην περιοχή.

Ο Γάκης Ζιάκας (περ. 1780–1848) ήταν γιος του Γέρο-Ζιάκα και αδελφός του γνωστού αγωνιστή Θεόδωρος Ζιάκας. Διακρίθηκε για τη σκληρή αντίστασή του απέναντι στον Αλή Πασά και στους Τουρκαλβανούς.

Οι διώξεις που υπέστη ανάγκασαν τον ίδιο και την οικογένειά του να καταφύγουν στη νότια Ελλάδα. Πέθανε το 1848 στην Αταλάντη, όπου εγκαταστάθηκαν πολλοί Μακεδόνες αγωνιστές μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους.

Κοινές ρίζες και κοινή παράδοση

Ο Ντεληδήμος και οι Ζιακαίοι είχαν κοινές γεωγραφικές και κοινωνικές ρίζες. Ο πρώτος καταγόταν από το Σπήλαιο, ενώ οι Ζιακαίοι από το Μαυρονόρος. Τα χωριά αυτά ήταν γειτονικά και διέθεταν ισχυρό χριστιανικό πληθυσμό, ο οποίος αποτελούσε τη βάση των αρματολικών σωμάτων της περιοχής.

Στο Μαυρονόρος σώζεται ακόμη ο Ιερός Ναός των Αγίων Θεοδώρων, που χτίστηκε ή ανακαινίστηκε το 1806 από την οικογένεια των Ζιακαίων και αποτελεί ζωντανό μνημείο της παρουσίας τους.

Την εποχή εκείνη οι αρματολοί απολάμβαναν ορισμένα προνόμια, όπως απαλλαγή από τη βαριά φορολογία που επιβαλλόταν στους χριστιανούς υπηκόους της αυτοκρατορίας. Χαρακτηριστική ήταν η λαϊκή φράση:

«Όπου τζαμί και ψωμί, όπου εκκλησιά και φτώχεια».

Η φράση αυτή αποτυπώνει την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής, όταν οι μουσουλμάνοι απολάμβαναν προνόμια, ενώ οι χριστιανικοί πληθυσμοί αντιμετώπιζαν σημαντικές οικονομικές δυσκολίες.

Η σχέση του Ντεληδήμου  με το Σπήλαιο και τη Μονή

Ως οπλαρχηγός της περιοχής, ο Ντεληδήμος είχε καταστήσει το Σπήλαιο ένα απόρθητο καταφύγιο. Η στρατηγική θέση του χωριού, χτισμένο πάνω σε έναν απότομο βράχο, σε συνδυασμό με τη δύναμη των ανδρών του, απέτρεπε τις συχνές λεηλασίες από τους Τουρκαλβανούς.

Η Μονή Σπηλαίου (που χρονολογείται από το 1633) λειτουργούσε ως πνευματικό και εθνικό κέντρο της περιοχής. Ο Ντεληδήμος, όπως και οι μεταγενέστεροι Ζιακαίοι, προστάτευαν το μοναστήρι, το οποίο συχνά χρησίμευε ως κρησφύγετο για τους κλέφτες και ως αποθήκη εφοδίων για τον αγώνα.

Στο Σπήλαιο, η μνήμη του παραμένει ζωντανή μέσω της Ιστορικής Λαογραφικής Εταιρείας Σπηλαίου (ΙΛΕΣ), η οποία διατηρεί την παράδοση για τους αγώνες του. Η θυσία του στη Βασιλίτσα το 1780 θεωρείται κομβικό γεγονός που σφράγισε την αγάπη των συγχωριανών του, καθώς αρνήθηκε να παραδοθεί στον Βελή Αγά, επιλέγοντας τον θάνατο.

Η σχέση του Ντεληδήμου με το γεφύρι της Πορτίτσας

Το γεφύρι της Πορτίτσας χτίστηκε το 1743. Ο Ντεληδήμος έδρασε ως οπλαρχηγός στην περιοχή την ίδια περίπου περίοδο (μέχρι τον θάνατό του το 1780).

Το γεφύρι χτίστηκε με προσφορές της Μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Σπηλαίου. Καθώς ο Ντεληδήμος ήταν ο προστάτης του χωριού και του μοναστηριού, η παρουσία του εξασφάλιζε την ασφάλεια των εργασιών και των μετακινήσεων στην περιοχή κατά την περίοδο εκείνη.

 Το γεφύρι βρίσκεται στην έξοδο του φαραγγιού της Πορτίτσας, στους πρόποδες του όρους Όρλιακα. Η περιοχή αυτή αποτελούσε το φυσικό “πεδίο δράσης” του Ντεληδήμου και των ανδρών του, καθώς τα περάσματα αυτά ήταν στρατηγικής σημασίας για τον έλεγχο της επικοινωνίας μεταξύ Μακεδονίας και Ηπείρου.

Οι κλεφταρματολοί αποτέλεσαν τους πυρήνες αντίστασης του ελληνισμού όπου δραστηριοποιήθηκαν για το λόγο αυτό αξίζουν κάθε τιμής. Μια τέτοια ιστορική μορφή και προσωπικότητα ήταν και ο Ντεληδήμος από το Σπήλαιο Γρεβενών, που είχε πρωτοπαλίκαρο το Γάκη Ζιάκα ,πατέρα των Ζιακαίων.

Ηλίας Κ. Γάγαλης

δάσκαλος

Άγιος Γεώργιος,12 Μαρτίου 2026