Της φιλολόγου, Δήμητρας Μπασίνα

Το Eurofound –το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας– αποτελεί έναν από τους βασικούς ερευνητικούς οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα της εργασίας, της απασχόλησης και των κοινωνικών πολιτικών. Μέσα από συγκριτικές μελέτες και μακροχρόνιες έρευνες, αποτυπώνει τις μεταβολές της ευρωπαϊκής αγοράς εργασίας και επιχειρεί να φωτίσει τις τάσεις πίσω από τους αριθμούς.
Σε πρόσφατη ανάλυσή του, το Eurofound αναδεικνύει ένα φαινόμενο που χαρακτηρίζει «παράδοξο»: η Ευρώπη καταγράφει ιστορικά υψηλά επίπεδα απασχόλησης, ενώ την ίδια στιγμή η αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας επιβραδύνεται. Σε βάθος μιας γενιάς δημιουργήθηκαν περίπου 30 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας, η ανεργία υποχώρησε αισθητά και το εργατικό δυναμικό έγινε το πιο μορφωμένο που είχε ποτέ η ήπειρος. Κι όμως, η παραγωγή αξίας ανά ώρα εργασίας δεν ακολούθησε τον ίδιο ρυθμό, διευρύνοντας το χάσμα ανταγωνιστικότητας με τις οικονομίες των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας.
Η Ελλάδα εντάσσεται σε αυτή την ευρωπαϊκή εικόνα με ιδιαιτέρως έντονες αντιφάσεις. Παρότι οι ώρες εβδομαδιαίας απασχόλησης είναι από τις υψηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η παραγωγικότητα ανά ώρα εργασίας παραμένει σημαντικά χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία όπου ο χρόνος εργασίας αυξάνεται, αλλά το παραγόμενο έργο –και κατ’ επέκταση το πραγματικό εισόδημα– δεν ακολουθεί.
Σε αυτό το σημείο, η ανάλυση δεν μπορεί να παραμείνει μόνο ποσοτική. Η ίδια η γλώσσα που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε αυτά τα φαινόμενα προσφέρει ένα δεύτερο, εξίσου αποκαλυπτικό επίπεδο ανάγνωσης.
Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη) ορίζει την «απασχόληση» ως την «επίσημη ονομασία της μισθωτής εργασίας», αλλά και, ευρύτερα, ως την ασχολία με κάτι ή ακόμη και ως την απόσπαση της προσοχής. Πρόκειται για μια έννοια που δηλώνει πρωτίστως κατάσταση: το ότι κάποιος είναι «απασχολημένος», ότι ο χρόνος του καταλαμβάνεται, ότι εντάσσεται σε μια δραστηριότητα – όχι κατ’ ανάγκην ότι παράγει συγκεκριμένο έργο.
Αντίθετα, η «εργασία» ορίζεται ως «κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα που ασκείται με στόχο τη δημιουργία ενός χρήσιμου αποτελέσματος». Εδώ το επίκεντρο μετατοπίζεται από τον χρόνο και τη θέση στο αποτέλεσμα, από την απλή συμμετοχή στην παραγωγή στην ίδια την παραγωγή αξίας. Η εργασία συνδέεται με το έργο, με τη μεταμόρφωση της ύλης και της γνώσης, με τη συγκρότηση και τη διαμόρφωση του κοινωνικού και πολιτισμικού κόσμου.
Η «παραγωγικότητα», κατά το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, δηλώνει τόσο την ικανότητα να παράγεται έργο όσο και, στον οικονομικό της ορισμό, τη σχέση ανάμεσα στα μέσα και στους όρους παραγωγής και στο παραγόμενο αποτέλεσμα. Δεν αποτιμά απλώς το πόσο εργαζόμαστε, αλλά πώς και με τι απόδοση μετασχηματίζεται ο χρόνος, η εργασία και το κεφάλαιο σε αξία. Υπό αυτή την έννοια, η σημερινή χαμηλή παραγωγικότητα –ιδίως στην ελληνική περίπτωση– δεν υποδηλώνει απουσία δραστηριότητας, αλλά ασθενή αναλογία μεταξύ προσπάθειας και έργου: πολλές ώρες απασχόλησης, περιορισμένη ποσοτική και ποιοτική βελτίωση του αποτελέσματος. Η παραγωγικότητα λειτουργεί έτσι ως εννοιολογικό κριτήριο που γεφυρώνει την απασχόληση με την εργασία, φωτίζοντας όχι την παρουσία στην παραγωγή, αλλά την απόδοση του έργου.
Η διάκριση αυτή, καταγεγραμμένη λεξικογραφικά, αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν μεταφέρεται στη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα. Τα ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν ότι η πολιτική επιτυχία μετριέται συχνά σε όρους απασχόλησης: περισσότερες θέσεις, υψηλότερη συμμετοχή, χαμηλότερη ανεργία. Ωστόσο, η στασιμότητα της παραγωγικότητας γεννά το ερώτημα αν η απασχόληση συνοδεύεται πάντοτε από ουσιαστική εργασία, με την έννοια της δημιουργίας αξίας.
Στην ελληνική περίπτωση, ο προβληματισμός γίνεται ακόμη πιο οξύς. Η διεύρυνση της απασχόλησης εντοπίζεται κυρίως σε τομείς χαμηλής παραγωγικότητας και περιορισμένης προστιθέμενης αξίας. Έτσι, ενώ οι δείκτες απασχόλησης βελτιώνονται, το περιεχόμενο της εργασίας παραμένει φτωχό και οι αποδόσεις χαμηλές. Με φιλολογικούς όρους, θα μπορούσε να πει κανείς ότι η απασχόληση αυξάνεται, αλλά η εργασία συρρικνώνεται ως έργο.
Η συζήτηση για την παραγωγικότητα, όπως επισημαίνει και το Eurofound, δεν εξαντλείται στους δείκτες. Η Ευρώπη έχει επιλέξει ένα κοινωνικό μοντέλο που δίνει βάρος στην ποιότητα ζωής, στην κοινωνική συνοχή και στη ρύθμιση του χρόνου εργασίας. Όμως, η ίδια η γλώσσα μάς υπενθυμίζει ότι χωρίς ουσιαστική αναβάθμιση της εργασίας –της οργάνωσης, της τεχνολογικής αξιοποίησης και του περιεχομένου της– η απασχόληση κινδυνεύει να μετατραπεί σε αυτοσκοπό.
Ίσως, τελικά, το λεγόμενο «παράδοξο της παραγωγικότητας» να είναι και ένα παράδοξο εννοιών. Μια εποχή που μετρά με ακρίβεια την απασχόληση, αλλά δυσκολεύεται να αποτιμήσει το έργο που παράγεται. Και όσο αυτή η διάκριση παραμένει θολή, τόσο η συζήτηση για το μέλλον της εργασίας θα κινείται ανάμεσα στους αριθμούς και στις λέξεις, χωρίς να γεφυρώνει πλήρως το χάσμα μεταξύ τους.

Πηγές
«To παράδοξο της αγοράς εργασίας στην Ευρώπη: Αυξημένη απασχόληση, χαμηλή παραγωγικότητα», in.gr, 18.12.2025 — άρθρο επιμέλειας Αφροδίτης Τζιαντζή, που βασίζεται σε στοιχεία του Eurofound. in.gr
Eurofound (European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions) — αναλύσεις για τις αλλαγές στην αγορά εργασίας στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μεταξύ απασχόλησης και παραγωγικότητας. Eurofound
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη — για τις εννοιολογικές διακρίσεις των όρων απασχόληση, εργασία και παραγωγικότητα .