ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

Η Μάρω από τα Γιάννενα, Δευτέρα μέρα κίνησε,

να πάει για ’σημόχωμα, ’σημόχωμα κι ασπρόχωμα

Σκεπάρνι δεν την έλαχε και με τα νύχια το ’βγαζε,

και με τα νύχια το ’βγαζε, με τ’ ασημομαχαίρι.

Και πέφτ’ τ’ ασημομάχαιρο και πλάκωσε τη Μάρω,

κι η Μάρω ’πό τα Γιάννενα ψιλή λαλίτσα βγάζει…1)

Η Μάρω λοιπόν από τα Γιάννενα, το γνωστό κέντρο αργυροχρυσοχοΐας,χρησιμοποίησε το ασημομαχαίρι. Είναι δυνατόν να πήρε μαχαίρι και όχι σκεπάρνι; Άρα ασημομάχαιρο είναι ο ασημοσουγιάς της, ο οποίος αποτελούσε βασικό εξάρτημα της στολής της.

Η εργασία αυτή έχει όμως θέμα το αναδιπλούμενο μαχαίρι εργασίας των Βαλκανίων και δη του Ελλαδικού χώρου. Παρ΄όλα αυτά στο δεύτερο μέρος θα εξετάσουμε τον λεγόμενο ασημοσουγιά ή ασημομάχαιρο, ο οποίος αποτελούσε εξάρτημα -κόσμημα της επίσημης γυναικείας στολής. Αυτό συμβαίνει για διάφορους λόγους. Πρώτον επειδή στον ασημοσουγιά παρατηρούμε πολλά μορφολογικά χαρακτηριστικά παρόμοια με το αναδιπλούμενο ημικυκλικό μαχαίρι, σουγιά ( στο εξής θα αποκαλείται κεράτινος σουγιάς). Δεύτερον διότι έχουν διασωθεί περισσότερα δείγματα του ασημοσουγιά εξ αιτίας των μνημειακών υλικών από τα οποία κατασκευάζονταν. Τρίτον έχουμε περισσότερες πληροφορίες για τα δείγματα που σώζονται λόγω του ότι αποτελούσε εξάρτημα της  επίσημης στολής και γι΄αυτό κατασκευάζονταν με περισσότερα καλλιτεχνικά στοιχεία. Τέταρτον  παρ΄ότι ήταν διακοσμητικό στοιχείο-κόσμημα παρέμενε λειτουργικός και άρα δεν απώλεσε τα χαρακτηριστικά του μαχαιριού.

Ασημοσουγιάς ή ασημομάχαιρο ονομάζεται ο ημικυκλικός μεταλλικός σουγιάς του οποίου η λαβή κατασκευάζεται από μέταλλο κυρίως ασήμι. Να τονίσουμε εδώ ότι επί Τουρκοκρατίας τα ασημένια αντικείμενα κατασκευάζονταν συνήθως όχι εξ ολοκλήρου από ασήμι -για λόγους κόστους- αλλά επαργυρώνονταν με την τεχνική του φαρμακερού ασημιού. Στην ουσία δηλαδή έχουμε την επικάλυψη (επιμετάλλωση) ενός αντικειμένου με άργυρο 2). Επομένως το ασήμι έδωσε και το όνομα του στον σουγιά. Η μεταλλική λαβή έδωσε τη δυνατότητα στους τεχνίτες να της δώσουν πιο καλλιτεχνική μορφή. Εννοείται ότι η λάμα συνεχίζει να κατασκευάζεται από ανθρακούχο ατσάλι και έχει λειτουργική χρήση. Ασημοσουγιά σε γυναικεία στολή συναντάμε σε διάφορες περιοχές της χώρας μας εικόνα 1.

Εικόνα 1. Ασημομάχαιρο γυναικείο. Γιδάς.

Το ασημομάχαιρο της εικόνας 1 από τον Γιδά (Αλεξάνδρεια) έχει ημικυκλική μεταλλική λαβή διακοσμημένη με διάφορα σχέδια που απολήγει σε κεφάλι δράκου. Η λάμα στερεώνεται με πριτσίνι στη λαβή και στο πίσω μέρος της φέρει απόληξη που ακουμπά στη λαβή σαν μέτρο ασφαλείας τερματισμού, όταν ανοίγει (έτσι σταθεροποιεί το άνοιγμα της λάμας στο τελικό άνοιγμα). Λίγο πριν την απόληξη φέρει οπή απ΄όπου με κρίκο και αλυσίδα αναρτάται στη γυναικεία στολή. Ο σουγιάς τοποθετείται σε τσέπη της φορεσιάς, αλλά η άκρη της αλυσίδας με γάντζο αναρτάται στη στολή και η αλυσίδα έχει εμφανή θέση για να φανερώνει ότι στην απόληξη της υπάρχει σουγιάς 3).

Εικόνα 2.Ηπειρώτικος ασημοσουγιάς με κιουστέκι.

Ο ασημοσουγιάς της εικόνας 2  προέρχεται από την Ήπειρο και φέρει πολλαπλή αλυσίδα κόσμημα (κιουστέκι) η οποία τον κάνει πιο εντυπωσιακό 4). Τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά τόσο της λαβής όσο και της λάμας είναι ίδια με αυτού της Αλεξάνδρειας. Βέβαια καταλαβαίνουμε ότι δεν είχαν όλοι τη δυνατότητα να προμηθευτούν ασημοσουγιά οπότε πολλές φορές κατασκευαζόταν από πιο ευτελή μέταλλα όπως ο μπρούντζος, πάντα σήμαινε όμως ότι η γυναίκα που τον έφερε είναι παντρεμένη 5). Πριν προχωρήσουμε να πούμε ότι το ασημομάχαιρο δινόταν στη νύφη και είχε διπλό σκοπό. Από τη μία είχε πρακτικό -λειτουργικό σκοπό. Σε παλιότερες εποχές, όπου όλοι οπλοφορούσαν και ο Τούρκος κατακτητής (και όχι μόνο) ανά πάσα στιγμή μπορούσε να προσβάλλει την τιμή της παντρεμένης γυναίκας, ήταν αμυντικό όπλο. Από την άλλη είδαμε στο Δημοτικό τραγούδι στην αρχή της εργασίας μας ότι η Μάρω από τα Γιάννενα χρησιμοποίησε το ασημομάχαιρο (η υπερβολή είναι εμφανής, ελλείψει άλλου εργαλείου χρησιμοποιεί τον καλό της σουγιά) για να βγάλει χώμα. Σε μια εποχή, όπου τα σύμβολα και οι συμβολισμοί παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή του ανθρώπου, το μαχαίρι και ο ειδικότερα ο ασημοσουγιάς δεν μπορούσε να στερηθεί συμβολισμών. Το μαχαίρι στη λαϊκή παράδοση φέρει πλήθος συμβολισμών. Ειδικότερα αυτό που φέρει μαύρη λαβή το μαυρομάνικο. Προστατεύει από τα κακά πνεύματα και χρησιμοποιείται σε διάφορα ξόρκια 6). Συμβολικό είναι και το στολίδι στο τέλος της λαβής ο δράκος. Παρόλο που στη Χριστιανική Θρησκεία ο δράκος ταυτίστηκε με το κακό (ο Άγιος Γεώργιος σκοτώνει τον δράκο) δεν είναι λίγες οι φορές που ο δράκος χρησιμοποιείται με θετικό συμβολισμό, όπως για παράδειγμα σε πολυέλαιο του ναού της Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη. Στον λαϊκό πολιτισμό βέβαια εξακολουθεί να λειτουργεί με θετικό αποτρεπτικό ρόλο γι΄αυτό χρησιμοποιείται πολύ συχνά 7). Επίσης πρέπει να σημειώσουμε ότι το κεφάλι δράκου συναντάται και στην απόληξη της θήκης του κρητικού μαχαιριού αλλά και σε θήκες σπαθιών και άλλων βαλκανικών λαών. Επίσης ο ισλαμικός κόσμος χρησιμοποίησε τον δράκο σαν διακοσμητικό στοιχείο σε διάφορα αντικείμενα. Ειδικότερα η απεικόνιση του σε ξίφη συνδέθηκε με το ξίφος του Προφήτη. Αυτή η τάση ενισχύθηκε σε τέτοιο σημείο ώστε από το δέκατο τέταρτο αι.μ.Χ  να θεωρείται ότι σπαθιά που είχαν απεικονίσεις δράκου είχαν σχέση με το ξίφος του Προφήτη Μωάμεθ. Τέτοια παραδείγματα παρήχθησαν σε όλο το Ισλάμ από την Ισπανία ως την Ινδία και κατά τη διάρκεια πολλών δυναστειών 8).

Εικόνα 3. Ισλαμικός χειροφυλακτήρας Σπαθιού με κεφαλές δράκου, Ιράν 15ος αι.

Βέβαια όλοι οι ασημοσουγιάδες δεν έχουν στην απόληξη της λαβής δράκοντες αλλά χρησιμοποιούν και άλλα μοτίβα όπως τη ρόκα ή ένα λουλούδι. Πέρα από τη λαβή και στη λάμα συχνά χαράσσονται αποτρεπτικά σύμβολα μαζί με την υπογραφή του τεχνίτη. Σταυροί μισοφέγγαρα και άλλα στοιχεία συναντώνται σε λάμες των σουγιάδων στις γερμανόφωνες και όχι μόνο βαλκανικές περιοχές 9). Μελετώντας κάποια εκθέματα από Μουσεία παρατηρούμε ότι βρίσκουμε ασημοσουγιάδες και στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων. Δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά βέβαια, αν αυτά τα μαχαίρια είναι μέρος της τοπικής κουλτούρας ή απλώς χρηστικά εργαλεία. Ούτε αν μεταφέρθηκαν εκεί, διότι δεν έχουμε πρόσβαση σε συγκεκριμένη βιβλιογραφία. Ένα σημαντικό βιβλίο που αναζήτησα και δεν κατέστη δυνατόν ακόμη να προμηθευτώ και στο οποίο αναφέρονται οι αναδιπλούμενοι σουγιάδες, το Balkan Arms:balkanske čakije i noževi, του Tarik Kozo, University press, Sarajevo,2010, ίσως μου έδινε περισσότερες πληροφορίες. Επιφυλάσσομαι λοιπόν για το μέλλον. Για το παρόν θα συνεχίσω με τα στοιχεία που κατέχω. Μέσω κάποιων σελίδων του ανωτέρω βιβλίου που τυχαία αλίευσα στο διαδίκτυο βλέπουμε ασημοσουγιάδες από την Κροατία.

Εικόνα 4. Γυναικείοι Δαλματικοί σουγιάδες, Messer Schraf Reflecion uber einen alltagsgegenstad σελ.71.

Στην εικόνα 4 βλέπουμε δύο Δαλματικούς μεταλλικούς σουγιάδες από την Κροατία. Αν εξαιρέσουμε την απόληξη της λαβής βλέπουμε ξεκάθαρα πως στην Τουρκοκρατούμενη περιοχή των Βαλκανίων η ανταλλαγή πολιτιστικών και καλλιτεχνικών στοιχείων μπορούσε να κάνει δύο αντικείμενα των οποίων οι κάτοχοι απέχουν χιλιόμετρα να μοιάζουν τόσο πολύ. Αυτό βέβαια γεννά την δυσκολία στον ερευνητή να εντοπίσει που παρήχθη ένα κινητό αντικείμενο, τι συμβολίζει και από ποιον χρησιμοποιήθηκε.

Εικόνα 5. Δαλματικός(;) ασημοσουγιάς με απόληξη στη λαβή λιοντάρι 10).

Συγκρίνοντας τα δείγματα αυτά θα προσπαθήσουμε να εξάγουμε κάποια συμπεράσματα για τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των ασημοσουγιάδων της Κροατίας και του Ελληνικού χώρου, όσον αφορά το σχεδιασμό τους. Βλέπουμε λοιπόν ότι η λαβή και στους μεν και στους δε έχει το ίδιο ημικυκλικό σχήμα και είναι σχετικά πιο λεπτή σε σχέση με την πιο πλατιά λάμα. Είναι οριακά πιο πλατιά στο σημείο σύνδεσης με τη λάμα και στενεύει σταδιακά προς το τέλος της. Από εργονομικής απόψεως θεωρούμε ότι η λαβή δεν ανταποκρίνεται απόλυτα στο ρόλο αυτό και πιστεύουμε ότι εδώ οι μάστοροι θυσίασαν την εργονομία προκειμένου να προσφέρουν ένα πιο καλαίσθητο σουγιά κυρίως, όταν είναι κλειστός, αφού έχουμε μία λεπτή λαβή με καθαρή γραμμή και μία πλατιά λάμα με τριγωνική ή καμπύλη ράχη.

Εικόνα 6. Σουγιάς του Λόρδου Μπάϋρον.

Παρατηρώντας τις εικόνες 4 και 5 των Κροατικών μεταλλικών σουγιάδων βλέπουμε ότι διαφοροποιούνται τόσο στην απόληξη της λαβής όσο και στην απόληξη της λάμας στο σημείο που υπάρχει  η οπή της αλυσίδας. Στη απόληξη της λαβής βλέπουμε είτε φυσική απόληξη είτε μια μικρή σφαίρα ή ακόμη και λιοντάρι. Στα ελληνικά βλέπουμε ή δράκο ή φυτικό μοτίβο ή ρόκα εικόνα 7.

Εικόνα 7. Ασημοσουγιάς με απόληξη λαβής ρόκα.

Μία άλλη διαφορά είναι ότι στους δαλματικούς σουγιάδες βλέπουμε στην απόληξη της λάμας στην περιοχή της οπής, όπου στερεώνεται αλυσίδα, να έχουμε απλώς μία κυκλική απόληξη. Στα Ελληνικά έχουμε μία μικρή προέκταση μετά την περιοχή της οπής, η οποία ακουμπά την λαβή, όταν ανοίγει ολοκληρωτικά, αποτρέποντας το περαιτέρω άνοιγμα του σουγιά εικόνες 8 και 9. Και αυτό δεν είναι απόλυτο, αφού στον σουγιά της εικόνας 10 αυτή η απόληξη δεν υπάρχει.

Εικόνα 8. Απόληξη λάμας Ελληνικού ασημοσουγιά.

Εικόνα 9. Απόληξη λάμας Δαλματικού σουγιά.

Πέρα από αυτές τι διαφορές να πούμε ότι υπάρχουν διαφορές και στο σχήμα της λάμας. Είπαμε ότι οι ασημοσουγιάδες είναι και λειτουργικά μαχαίρια, οπότε ο σχεδιασμός της λάμας τους πρέπει να ακολουθήσει εκείνον των καθημερινών μαχαιριών εργασίας. Εδώ μπορούμε να πούμε ότι η κόψη της λάμας ακολουθεί τη χαρακτηριστική κόψη των μαχαιριών τύπου κοπίδας όπως αναφέραμε και στο πρώτο μέρος 11).

Εικόνα 10. Ασημοσουγιάς με πτηνόμορφη διακόσμηση στη ράχη της λάμας. Η διακόσμηση εις βάρος της εργονομίας.

 Και για να γίνουμε πιο κατανοητοί μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για μία λάμα, η οποία είναι στενή κοντά στην αρχή της προς την λαβή. Καθώς κινούμαστε προς τη μύτη (από την πλευρά της κόψης πάντα)  και αφού ακολουθήσουμε μικρή γωνία πλάτυνσης, από κάποιο σημείο και μετά πλαταίνει απότομα και δημιουργεί έντονο ημικυκλικό μέτωπο-απόληξη-στη μύτη. Αυτό που διαφοροποιεί τις λεπίδες είναι η πάνω μη κοφτερή πλευρά της λάμας, η επονομαζόμενη ράχη. Βλέπουμε λοιπόν ότι στον Ελληνικό ασημοσουγιά η ράχη δημιουργεί ένα περίπου τριγωνικό μοτίβο με ημικυκλικές καμπύλες γραμμές ένθεν και ένθεν (εικόνα 2) που ενώνονται σε γωνία στο μέσο του μήκους της ράχης. Αντίθετα στους Δαλματικούς σουγιάδες η ράχη πλαταίνει με μικρή κλίση μέχρι το μέσω περίπου του μήκους της. Εκεί έχουμε τη δημιουργία μίας ημικυκλικής καμπύλης, η οποία συναντά την καμπύλη της κόψης και δημιουργεί μία υπερυψωμένη μύτη τύπου τσαρουχιού. Να πούμε ότι τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν είναι αντιπροσωπευτικά για τους τύπους όλων των ασημοσουγιάδων καθώς συχνά παρατηρούνται διαφοροποιήσεις. Παρ΄όλο που έχω εξετάσει αρκετές φωτογραφίες ασημομάχαιρων από το διαδίκτυο, οποιαδήποτε γενίκευση είναι επικίνδυνη, διότι ο αριθμός των προς εξέταση δειγμάτων είναι μικρός, ενώ τα εργαστήρια που έφτιαχναν σπαθιά και πιθανόν και ασημοσουγιάδες πολλά και διασκορπισμένα σε πολλές πόλεις των Βαλκανίων. Γνωρίζουμε ότι υπήρχαν σημαντικά εργαστήρια αργυροχρυσοχοΐας αλλά και μαχαιροποιϊας επί Τουρκοκρατίας στα Ιωάννινα (Ελλάδα), στην Μοσχόπολη (Αλβανία), στη Φότσια (Βοσνία), στο Σεράγεβο (Βοσνία) στο Μπουγκόινο (Βοσνία) και αλλού (για να μην αναφέρουμε και μικρότερα τοπικά) 12).Σημαντικά κέντρα παραγωγής όπλων και σπαθιών στα Βαλκάνια τον 18ο και 19ο αιώνα είναι τα εξής: Foča, Fojnica and Sarajevo (Bosnia and Herzegovina), Prizren and Peć (Kosovo and Metohija), Kotor Bay (Montenegro), Shkodra and Elbasan (in Albania), Debar, Tetovo and Skopje (North Macedonia), Plovdiv (Bulgaria) and Ioannina(Greece) 13).  Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι η οπλοπαραγωγή ήταν μία δραστηριότητα αυστηρά ελεγχόμενη από την Οθωμανική διοίκηση και αυτό δημιουργούσε κάποιους περιορισμούς στην δημιουργία εργαστηρίων λεπίδων και σπαθιών. Βέβαια αυτό δεν συνέβαινε για την περίπτωση της κατασκευής κεράτινων σουγιάδων, οι οποίοι μαζί με δρεπάνια, τσεκούρια και άλλα δημιουργήματα σιδεράδων αποτελούσαν εργαλεία εργασίας. Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε πριν εξετάσουμε πιο λεπτομερειακά τον κεράτινο αναδιπλούμενο σουγιά-πράγμα το οποίο θα γίνει στο τρίτο μέρος- ότι ο ασημοσουγιάς είναι το δίδυμο αδερφάκι του κεράτινου σουγιά, η πιο εκλεπτυσμένη του εκδοχή ίσως.

                                                                                                              Κλωνάρας Θόδωρος

1) Ταχάτος  Νίκος, Δημοτικά Τραγούδια της Γαννώτας Ελασσώνας

2) https://www.jewelpedia.com/lex64-epargyrosi-silver-plating.html

3) https://lykeionellinidon.com/en/digital-repository/waist-ornament-3964

4) https://www.vergosauctions.com/auctions/detail/category/2/auction/2791/item/17092

5) Σταμούλης Μ., Άνθρωποι και έργα των χεριών σήμερα, Ο μαχαιροποιός Π. Ρηγάλος και τα λευκαδίτικα μαχαίρια του στο χωριό Καραϊσκάκης Αιτωλοακαρνανίας, Ιωάννινα 2011, σελ.247.

6) Σταμούλης Μ. Σελ.30

7) Παπατρέχα Γ.,Ποιμενικά ξυλόγλυπτα Ξηρόμερου, εκδ. ΕΟΜΜΕΧ, Αθήνα 1986,σελ.16.

8) Davind G. Alexander, Islamic Arms and Armor in the Metropolitan Museum of Art,Yale University Press,New Heaven and London , σελ. 151.

9) Messer Schraf Reflecion uber einen alltagsgegenstad,Wien 2003, σελ.59.

10) Tarik Kozo, Balkan Arms, University press, Sarajevo,2010. Το συγκεκριμένο βιβλίο αν και κατέβαλλα κάθε προσπάθεια να το προμηθευτώ κατέστη αδύνατον. Είναι εκτός κυκλοφορίας και βρίσκεται σε βιβλιοθήκες του εξωτερικού (π.χ. στη Staatliche Museen zu Berlin, Preußischer Kulturbesitz, Kunstbibliothek ).

11) Προτιμώ την αναγωγή σε τύπους αρχαίων Ελληνικών λεπίδων παρά ξενικούς όρους.Βλ. Introduction to the study of Islamic arms and armour,Dr A Rahman Zaky.

12) Vejsil  Curcic,Starinsko oruzje, Sarajevo 1926,σελ. 23.

13) Markov Zoran,Balkan Arms oh 18^th to 19^th centuries of the cyrrent territory of Romania,Cluj Napoca 2018, σελ.8.