Η καταστροφή βιβλίων για την τεχνητή νοημοσύνη και η πολιτιστική μνήμη – Γιατί χρειάζονται νέοι κανόνες και προστασία σπάνιων εκδόσεων
Εδώ και μέρες διαβάζουμε εμβρόντητοι αποκαλυπτικά δημοσιεύματα για τις τύχες των βιβλίων πίσω από τις κλειστές πόρτες των εργαστηρίων της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ούτε ένα ούτε δύο αλλά εκατομμύρια βιβλία αγοράζονται, απογυμνώνονται από τη βιβλιοδεσία τους, κόβονται, σαρώνονται σε μεγάλη ταχύτητα και στη συνέχεια οδηγούνται στην ανακύκλωση. Το περιεχόμενό τους ψηφιοποιείται. Όμως το βιβλίο πεθαίνει. Η σοκαριστική διαδικασία αποκαλύφθηκε μετά από τη δικαστική διαμάχη συγγραφέων με την Anthropic, δημιουργό του Claude. Η εταιρεία είχε θέσει έναν σχεδόν φαουστικό στόχο: τη δημιουργία μιας ψηφιακής βιβλιοθήκης που θα περιλάμβανε, κατά την εσωτερική διατύπωση, «όλα τα βιβλία του κόσμου». Το σχέδιο έχει την ονομασία Project Panama. Εσωτερικό έγγραφο, που ήρθε στο φως, περιέγραφε την προσπάθεια ως σχέδιο για να σαρωθούν καταστρεπτικά «όλα τα βιβλία του κόσμου». Και πρόσθετε κάτι ακόμη πιο σοκαριστικό: δεν ήθελαν να γίνει γνωστό ότι εργάζονταν πάνω σε αυτό.
Όμως τα χειρότερα αποκαλύφθηκαν μέσα στο 2026. Παλαιοβιβλιοπώλες σε διαφορετικές χώρες δέχονταν κρούσεις από αγνώστους ή περίεργους αγοραστές, που εμφανίζονταν και ζητούσαν μεγάλες ποσότητες μεταχειρισμένων βιβλίων. Παλαιότερες εκδόσεις, εξαντλημένα βιβλία, τεχνικά εγχειρίδια, επιστημονικές μονογραφίες, τοπικές εκδόσεις και εξειδικευμένους τίτλους δεκαετιών. Η Wall Street Journal έδωσε τον Αύγουστο του 2026 έναν ανατριχιαστικά εύστοχο τίτλο στο φαινόμενο: τα σπάνια βιβλία γνωρίζουν άνθηση στις πωλήσεις – και στη συνέχεια «κόβονται σε κομμάτια και ταΐζονται στην AI». Εκπληκτικό, αν σκεφτεί κάποιος πως μπορείς να σκανάρεις ένα βιβλίο, να μεταφέρεις το περιεχόμενό του στον ψηφιακό κόσμο, χωρίς να το καταστρέψεις. Τόσο απλό. Κι όμως, η ψηφιακή διαστροφή γυρίζει την πλάτη στο αυτονόητο.
Μια τεράστια αγορά δεδομένων ανακαλύπτει ότι υπάρχει ακόμη ένας πλούτος ανθρώπινης γνώσης που δεν βρίσκεται στο Διαδίκτυο
Ως πού θα φτάσει η ψηφιακή «ανθρωποφαγία» των βιβλίων; Μήπως έχουν σειρά ακόμα και πολύτιμες εκδόσεις περασμένων αιώνων; Αν και δεν υπάρχουν (ακόμα) αποδείξεις γι’ αυτό, τίποτα δεν μπορεί να αποκλειστεί. Έχουμε όμως κάτι αρκετά σοβαρό από μόνο του: μια τεράστια αγορά δεδομένων ανακαλύπτει ότι υπάρχει ακόμη ένας πλούτος ανθρώπινης γνώσης που δεν βρίσκεται στο Διαδίκτυο. Βρίσκεται στα ράφια βιβλιοθηκών και μουσείων. Και ξαφνικά ένας σπάνιος τόμος παύει να αντιμετωπίζεται ως στοιχείο πολιτιστικής μνήμης. Γίνεται υποψήφιο θύμα «δημιουργικής καταστροφής…
Το ερώτημα είναι πώς θα προστατευτούν εκδόσεις σε ελάχιστα αντίτυπα, που τα έχουν ανάγκη οι γίγαντες της Τεχνητής Νοημοσύνης για να συμπληρώσουν τον κατάλογό τους και να εμπλουτίσουν τους αλγορίθμους; Ποιος προστατεύει το τελευταίο αντίτυπο; Ποιος γνωρίζει ότι το βιβλίο που μπαίνει στον βιομηχανικό κόφτη δεν είναι ένα από τα τελευταία αντίτυπα που κυκλοφορούν στην αγορά; Και ποιος αποφασίζει ότι η ψηφιακή εικόνα των σελίδων αποτελεί επαρκές υποκατάστατο του πρωτοτύπου;
Δεν είμαι τεχνοφοβικός, το ξεκαθαρίζω. Αλλά ως λάτρης του βιβλίου δεν μπορώ να συμμεριστώ την αμοραλιστική αντίληψη των ψηφιακών κλειδοκρατόρων ότι αυτό που αξίζει είναι η πληροφορία και το χαρτί είναι απλώς ένα ξεπερασμένο μέσο διάδοσής της. Αυτή είναι μια επικίνδυνα φτωχή αντίληψη για το βιβλίο. Ένα παλιό βιβλίο δεν αποτελείται μόνο από τις λέξεις του. Είναι η έκδοσή του. Η τυπογραφία του. Η βιβλιοδεσία του. Οι διορθώσεις. Οι σημειώσεις στο περιθώριο. Μια υπογραφή. Μια αφιέρωση. Μια σφραγίδα βιβλιοθήκης. Η διαδρομή του από άνθρωπο σε άνθρωπο. Όλα αυτά μπορούν να αποτελούν ιστορία, μνήμες, μοναδικότητα, συναίσθημα. Ο σαρωτής κρατά το κείμενο. Ο κόφτης μπορεί να καταστρέψει το τεκμήριο. Η ισοπέδωση προ των πυλών. Και η παραπομπή σε μνήμες που πληγώνουν, ξανά στο προσκήνιο. Κι όλα αυτά κανένα scanner δεν μπορεί να τα αντιληφθεί και να τα αποτυπώσει.
Ποτέ δεν συμπάθησα την ιδέα της κακομεταχείρισης ενός βιβλίου. Θυμάμαι ακόμα στα χρόνια μου στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, πόση στενοχώρια και απέχθεια μού προκαλούσε το σκίσιμο των σχολικών βιβλίων στο τέλος της χρονιάς. Έχουν όμως καταγραφεί και καταστροφές μεγάλης κλίμακας στην ιστορία. Η καταστροφή της Βαγδάτης το 1258 από την εισβολή των Μογγόλων συμπεριέλαβε και τον αφανισμό της βιβλιοθήκης της – έτσι χάθηκε ένας σπάνιος θησαυρός γνώσεων. Η Ιερά Εξέταση έκανε επίσης συστηματική δουλειά, απαγορεύοντας βιβλία και καίγοντας ανεπιθύμητες εκδόσεις. Το 1553, η Ιερά Εξέταση στη Ρώμη διέταξε την καύση του Ταλμούδ σε όλη την Ιταλία, με επιθέσεις και σε τυπογραφεία. Βέβαια, η πιο τρομακτική και αποτρόπαια πράξη διαδραματίστηκε στη χιτλερική Γερμανία. Στις 10 Μαΐου 1933, στην Opernplatz (Πλατεία της Όπερας) του Βερολίνου και σε πανεπιστημιακές πόλεις σε ολόκληρη τη Γερμανία, βιβλία παραδόθηκαν στις φλόγες. Μαρξ, Φρόιντ, Μπρεχτ, Ρεμάρκ και δεκάδες άλλοι συγγραφείς χαρακτηρίστηκαν ανεπιθύμητοι. Στο Βερολίνο περίπου 20.000 τόμοι κάηκαν μπροστά σε ένα τεράστιο πλήθος, με την παρουσία του ίδιου του Γκέμπελς.
Παλιά κατέστρεφαν το βιβλίο επειδή δεν ήθελαν τη γνώση που περιείχε. Σήμερα μπορεί να καταστρέφεται ακριβώς επειδή τη θέλουν.
Προσοχή, δεν είναι στις προθέσεις μου να κάνω συγκρίσεις με το χτες και να μηδενίσω την προσπάθεια ψηφιοποίησης της γνώσης. Άλλωστε, το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω. Όμως υπάρχει μια τρομακτική αντιστροφή. Τότε κατέστρεφαν το βιβλίο επειδή δεν ήθελαν τη γνώση που περιείχε. Σήμερα μπορεί να καταστρέφεται ακριβώς επειδή τη θέλουν. Τότε το βιβλίο καιγόταν για να μη διαβαστεί. Σήμερα τεμαχίζεται για να «διαβαστεί» όσο το δυνατόν γρηγορότερα από μια μηχανή. Ακριβώς αυτό είναι που σοκάρει όλους μας, η ψηφιακή αδηφαγία του παραλογισμού.
Κάπου εδώ πρέπει να εγκαταλείψουμε τον τεχνολογικό ενθουσιασμό και να θέσουμε ένα απλό πολιτικό ερώτημα: ποιος έδωσε σε μια ιδιωτική εταιρεία το δικαίωμα να ονειρεύεται ότι θα συγκεντρώσει «όλα τα βιβλία του κόσμου»;
Ναι, πίσω από το θαυμαστό οικοδόμημα της Τεχνητής Νοημοσύνης βρίσκεται μια πρωτοφανής επιχείρηση συγκέντρωσης του ανθρώπινου πνευματικού κεφαλαίου. Βιβλία. Εφημερίδες. Φωτογραφίες. Μουσική. Επιστημονικές εργασίες. Προγράμματα υπολογιστών. Έργα τέχνης. Μέχρι τώρα η μεγάλη συζήτηση αφορούσε κυρίως τα πνευματικά δικαιώματα. Η ιστορία των φυσικών βιβλίων ανοίγει ένα δεύτερο μέτωπο. Δεν αφορά μόνο το ποιος κατέχει το copyright. Αφορά το ποιος προστατεύει την πολιτιστική μνήμη.
Όταν υπάρχει αμφιβολία για την ιστορική ή πολιτιστική αξία ενός αντιτύπου, η ψηφιοποίηση πρέπει να είναι μη καταστροφική
Το βιβλίο δεν είναι πρώτη ύλη. Υπάρχει ένα όριο που η τεχνολογική πρόοδος δεν δικαιούται να περάσει. Χρειάζονται κανόνες. Χρειάζεται υποχρέωση ελέγχου της σπανιότητας πριν από την καταστροφική σάρωση. Χρειάζεται συνεργασία με εθνικές βιβλιοθήκες και αρχεία. Χρειάζεται διαφάνεια για το ποιος αγοράζει μαζικά παλαιά βιβλία και για ποιο σκοπό. Και, πάνω απ’ όλα, χρειάζεται μια θεμελιώδης αρχή: όταν υπάρχει αμφιβολία για την ιστορική ή πολιτιστική αξία ενός αντιτύπου, η ψηφιοποίηση πρέπει να είναι μη καταστροφική.
Θα ήταν μια από τις μεγαλύτερες ειρωνείες της εποχής μας αν, στην προσπάθειά μας να της δώσουμε όλη τη γνώση του κόσμου, αρχίζαμε να καταστρέφουμε τα αντικείμενα που τη μετέφεραν επί αιώνες. Οι Ναζί έριχναν τα βιβλία στη φωτιά επειδή φοβούνταν όσα έλεγαν. Η εποχή της AI κινδυνεύει να κάνει κάτι πολύ διαφορετικό αλλά εξίσου χαρακτηριστικό της δικής της αλαζονείας: να κρατήσει τις λέξεις και να πετάξει το βιβλίο. Να διατηρήσει τα δεδομένα, να καταστρέψει το τεκμήριο και να ονομάσει αυτή την απώλεια «πρόοδο».
Όχι, η προάσπιση του βιβλίου είναι αναπόσπαστο κριτήριο προόδου. Στο πλαίσιο αυτό, θεωρώ πως η παρουσία των Bookmarkers, που έχουν ως στόχο την προώθηση της φιλαναγνωσίας και τη διάδοσης του βιβλίου στην εποχή της ψηφιακής ελαφρότητας, είναι κάτι παραπάνω από πολύτιμη. Οι ίδιες οι τρομακτικές αποκαλύψεις της «δημιουργικής καταστροφής» του έντυπου λόγου από τη «μαύρη τρύπα» της ψηφιακής κατανάλωσης επιβεβαιώνουν πόσο αναγκαίες είναι ανάλογες πρωτοβουλίες.
