BANNER NOISIS

Ορθοδοντικός Δώρα Μπαρτζιώκα

Euromedica

euromedica ygeia

συμπλευση

Ο Άγιος Γεώργιος (Τσούρχλι) Γρεβενών στο επίκεντρο της διεθνούς αρχαιολογικής έρευνας: Νέα στοιχεία για την αρχαία Ελιμεία

Του Ηλία Γάγαλη, Δασκάλου – Ερευνητή τοπικής ιστορίας, Γραμματέα του Συλλόγου Αρχαιοφίλων Γρεβενών «ο Δέρδας»

Σημαντικές διεθνείς επιστημονικές δημοσιεύσεις των τελευταίων ετών (2024–2025) στα έγκριτα περιοδικά Land, Archaeological Prospection και Quaternary Science Advances φέρνουν εκ νέου στο προσκήνιο τον κομβικό ιστορικό και αρχαιολογικό ρόλο του Αγίου Γεωργίου (Τσουρχλίου) Γρεβενών κατά την αρχαιότητα. Τίποτε από όλα αυτά δεν θα μπορούσε να υλοποιηθεί χωρίς τη διαχρονική θεσμική και οικονομική στήριξη της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας —τόσο επί της προηγούμενης περιφερειακής αρχής του κ. Γιώργου Κασαπίδη, οπότε και υπογράφηκε η αρχική προγραμματική σύμβαση (2021–2025), όσο και επί του νυν Περιφερειάρχη κ. Γιώργου Αμανατίδη, επί θητείας του οποίου εγκρίθηκε πρόσφατα (Σεπτέμβριος 2026) η 1η τροποποίηση και συνέχιση της σύμβασης για την ανασκαφή, τεκμηρίωση και ανάδειξη των αρχαιοτήτων στον λόφο του Αγίου Νικολάου (με νέα προκήρυξη προσωπικού από το Υπουργείο Πολιτισμού τον Νοέμβριο του 2026). Το έργο αποτελεί καρπό της συνεργασίας της Εφορείας Αρχαιοτήτων Γρεβενών —υπό την πολύτιμη πολυετή προσφορά της Προϊσταμένης Δρ. Σοφίας Δημάκη, η οποία ολοκληρώνει τη θητεία της συνταξιοδοτούμενη αφήνοντας σπουδαίο αρχαιολογικό έργο στον τόπο και της οποίας οφείλουμε άπειρες ευχαριστίες για το πολύ μεγάλο έργο το οποίο έχει επιτελέσει— με το Καταλανικό Ινστιτούτο Κλασικής Αρχαιολογίας (ICAC – Δρ. Arnau Garcia-Molsosa, Δρ. Simona Perna κ.ά.), καθώς και με την ουσιαστική ανασκαφική συμβολή και του Επίκουρου Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ κ. Νικόλαου Δημάκη.

Ένας σημαντικός οχυρωμένος κόμβος της αρχαίας Ελιμείας


Κατά την αρχαιότητα, ο Άγιος Γεώργιος ανήκε στα δυτικά όρια της Ελιμείας —της σημαντικότερης περιοχής της Άνω Μακεδονίας— έχοντας ως φυσικό σύνορο προς τα νότια τον ποταμό Βενέτικο (πέρα από τον οποίο εκτεινόταν η Τυμφαία). Οι νέες έρευνες, συνδυάζοντας σύγχρονες μεθόδους τηλεπισκόπησης, χαρτογράφησης GIS και αεροφωτογράφισης (drone) με τα ανασκαφικά δεδομένα, κατέγραψαν αύξηση κατά 64% στις γνωστές αρχαιολογικές θέσεις της ευρύτερης ζώνης, αναδεικνύοντας τους κεντρικούς πυρήνες και τις οργανωμένες ταφικές ζώνες του οικισμού:

Η οχυρωμένη ακρόπολη στον λόφο του Αγίου Νικολάου (Κάστρο):

Η αποτύπωση μέσω drone έδειξε ότι ο οχυρωμένος οικιστικός και λατρευτικός πυρήνας στον λόφο κάλυπτε έκταση περίπου 71 στρεμμάτων (7,1 εκταρίων) —μέγεθος εντυπωσιακό για τα δεδομένα της περιοχής— με συνεχή παρουσία από τους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους έως την Ύστερη Αρχαιότητα.

Η ρωμαϊκή αγροτική έπαυλη και το εργαστήριο μαρμάρου στην Αρσαλιά:

 Στη θέση Αρσαλιά (Αγρός Μπατάρα), οι ανασκαφικές τομές —στις οποίες συνέβαλε καθοριστικά η Δρ. Simona Perna και οι συνεργάτες της σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Γρεβενών— αποκάλυψαν ισχυρό υστερορωμαϊκό κτιριακό συγκρότημα (villa rustica) με αποθηκευτικά πιθάρια (dolia), καθώς και ένα τοπικό εργαστήριο επεξεργασίας μαρμάρου, το υλικό του οποίου (πιθανότατα προερχόμενο από τα λατομεία της περιοχής Κοζάνης–Τρανοβάλτου) μελετάται εργαστηριακά.

Τα ανασκαμμένα νεκροταφεία και το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο:

Την εικόνα ενός μεγάλου και οργανωμένου οικισμού συμπληρώνουν τα ανασκαμμένα αρχαία νεκροταφεία στις θέσεις Τσιγκόδενδρο και Μίχας, καθώς και η επίσημη κηρυγμένη αρχαιολογική ζώνη του λόφου του Αγίου Νικολάου και της Αγίας Βαρβάρας, όπως αυτά έχουν αποτυπωθεί και θεσμοθετηθεί πλέον στο Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του Υπουργείου Πολιτισμού.

Επιγραφές, λατρείες και ιστορικές μαρτυρίες

Τα νέα αρχαιολογικά δεδομένα έρχονται να κουμπώσουν απόλυτα με τις παλαιότερες ιστορικές και επιγραφικές μαρτυρίες του τόπου μας:
Αυτοδιοίκηση και δικαιοσύνη: Η ελληνιστική επιγραφή (3ος–2ος αι. π.Χ.) που αναφέρει τον μακεδονικό μήνα Γορπιαίο και τα αξιώματα του σκοίδου (δικαστικού άρχοντα) και του πολιτάρχη αποδεικνύει ότι ο οικισμός διέθετε οργανωμένους θεσμούς τοπικής αυτοδιοίκησης.

Η λατρεία του Ηρακλή και η «Ηρακλειώτισσα»:

 Στον λόφο λειτουργούσε ιερό αφιερωμένο στον Ηρακλή, το οποίο επισκεύασε το 188/189 μ.Χ. ο ιερέας Νίκανδρος του Δημητρίου, ενώ στη θέση Σερβέν Ράχη βρέθηκε το 1986 το εξαιρετικό μαρμάρινο επιτύμβιο άγαλμα τύπου «Μικρής Ηρακλειώτισσας» (1ος–2ος αι. μ.Χ.) που παριστάνει τη θεά Δήμητρα

.
Στρατιωτική παρουσία και εκστρατείες:

 Η χάλκινη μακεδονική παραγναθίδα (4ος αι. π.Χ.) που εντοπίστηκε σκάβοντας οχυρωματικές θέσεις το 1940 από το Δημήτριο Ζήκο κάτοικο Αγίου Γεωργίου και παραδόθηκε στην ανατολική πλευρά του λόφου (δημοσιευμένη από τον Χ. Μακαρόνα στα Μακεδονικά) επιβεβαιώνει τη στρατιωτική φρούρηση του σημείου. Επιπλέον, η πεδιάδα της δυτικής Ελιμείας γύρω από το χωριό αποτέλεσε κομβικό πέρασμα για τις εκστρατείες του Φιλίππου Ε΄ και αφετηρία του γιου του Περσέα, ο οποίος το Μάρτιο του 169 π.Χ. συγκέντρωσε εδώ 10.000 πεζούς και 2.000 ιππείς και τέλεσε τον παραδοσιακό μακεδονικό εξαγνισμό του στρατού πριν προελάσει μέσω του Βενέτικου και της Τυμφαίας προς τον Στράτο της Ακαρνανίας (Τίτος Λίβιος 43.21).

Το αρχαίο οδικό δίκτυο και η σύνδεση με την Εγνατία Οδό


Μέσω υπολογιστικής ανάλυσης σε συστήματα GIS, οι ερευνητές επιβεβαίωσαν ότι από τον Άγιο Γεώργιο (στους πρόποδες του Αγίου Νικολάου και δίπλα από την Αρσαλιά και τα νεκροταφεία της περιοχής) διερχόταν ένας κύριος κάθετος ρωμαϊκός οδικός άξονας. Ο δρόμος αυτός συνέδεε τα περάσματα της Πίνδου (Ήπειρο) και της Θεσσαλίας με τα λατομεία της Κοζάνης–Τρανοβάλτου στα ανατολικά και οδηγούσε βόρεια —μέσω Νεάπολης, Σιάτιστας και Καστοριάς— στην αρχαία Εγνατία Οδό (Via Egnatia) στην Ηράκλεια Λυγκηστίδα (όπως αποτυπώνεται και στον συνοδευτικό χάρτη).

Τα αποτελέσματα των έως τώρα ερευνών και ανασκαφών είναι ορατά και σπουδαία, ένα μέρος των οποίων παρουσιάστηκαν στο 32ο Πανευρωπαϊκό συνέδριο αρχαιολογίας που έγινε τον περασμένο Αύγουστο στην Αθήνα και τα πρακτικά του οποίου περιμένουμε με μεγάλο ενδιαφέρον.Μέρος των αποτελεσμάτων των ανασκαφών που πραγματοποιήθηκαν αποτυπώθηκαν επίσης από το 2022-2026 στα συνέδρια αρχαιολογίας της ΑΕΜΘ στη Θεσσαλονίκη.

Ευελπιστούμε με τη στήριξη από τη μια μεριά του Υπουργείου Πολιτισμού και της ΕΦΑ Γρεβενών κι από την άλλη της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, η προσπάθεια αυτή να συνεχιστεί ,ώστε να φωτιστεί η άγνωστη και η αδημοσίευτη ιστορία των Γρεβενών, η οποία ξαναγράφεται.

Ένα τεράστιο ευχαριστώ σε όλους όσους συνέβαλαν σε αυτό  και στην κ. Δημάκη οι οποίοι έβαλαν επιτέλους την περιοχή μας στον αρχαιολογικό χάρτη της Ελλάδας.

Άγιος Γεώργιος Γρεβενών

Ηλίας Κ. Γάγαλης

Γραμματέας Αρχαιοφίλων Γρεβενών «ο Δέρδας»

Ενδεικτική Διεθνής Βιβλιογραφία (2024–2025)
Apostolou, G., et al. (2024). Long-Term Settlement Dynamics in Ancient Macedonia: A New Multi-Disciplinary Survey from Grevena (NW Greece). Land, 13(11), 1769. Διαθέσιμο ελεύθερα στο MDPI.

Apostolou, G., et al. (2024). Integrating legacy survey data into GIS‐based analysis: The rediscovery of the archaeological landscapes in Grevena (Western Macedonia, Greece). Archaeological Prospection, 31(3), 269–289.

Mayoral, A., et al. (2024). Holocene alluvial dynamics, soil erosion and settlement in the uplands of Macedonia (Greece): New geoarchaeological insights from Xerolakkos in Grevena. Quaternary Science Advances, 15, 100215.

Perna, S., Savin, M.-C., Gutiérrez, A., & Dimaki, S. (2025). The Marble Artefacts from Agios Georgios, Grevena (Western Macedonia, Greece): Provenance, Carving and Uses. 14ο Διεθνές Συνέδριο ASMOSIA XIV.

Δείτε ακόμα