Πέμπτη, 18 Αύγουστος 2016 05:47

ΠΕΡΙ ΕΟΡΤΑΣΜΟΥ ΣΤΟ ΥΨΩΜΑ ΑΝΝΙΤΣΑ

Αφορμή της συγγραφής του παρόντος άρθρου αποτελεί η διαπίστωση ότι υπάρχει μια σύγχυση σε αρκετούς κατοίκους των Γρεβενών σχετικά με το γιατί λαμβάνει χώρα στο ύψωμα Αννίτσα η ετήσια «Επιμνημόσυνη Δέηση» των πεσόντων κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο 1940-41 Γρεβενιωτών. Άλλοι από αυτούς πιστεύουν ότι στο ύψωμα αυτό δόθηκε μάχη με τους Ιταλούς, στην οποία συμμετείχαν και Γρεβενιώτες, και άλλοι ότι συμπατριώτες μας έπεσαν μαχόμενοι στα βουνά γύρω από την Αννίτσα. Η άποψη αυτή επικρατεί ακόμη και σε μερικά επίσημα πρόσωπα, όπως φαίνεται από μηνύματα που κατά καιρούς «εκπέμπουν» προς το κοινό των Γρεβενών, για να τονίσουν τη σημασία της ανωτέρω εκδήλωσης. Και αυτό οφείλεται αφενός μεν στη μη επαρκή γνώση του πολέμου στην περιοχή μας, αφετέρου στην ελλιπή ενημέρωση των εκάστοτε ομιλητών στο χώρο της τελετής, οι οποίοι δεν αναφέρουν τι ακριβώς έγινε στην Αννίτσα και στον εγγύς με αυτήν ορίζοντα και αρκούνται κατά το πλείστον σε γενικότητες και θερμά εγκώμια για τους νικητές.

annitsa 3

Μνημείο Ελληνοϊταλικού Πολέμου στο ύψωμα Αννίτσα

Εκείνο το οποίο έχει σημασία και πρέπει να έχουμε υπόψη μας είναι ότι ουδεμία μάχη δόθηκε με τους Ιταλούς στο ύψωμα Αννίτσα και ουδείς Γρεβενιώτης έπεσε μαχόμενος στον Τομέα της Πίνδου και στη Δυτική Μακεδονία κατά τη διάρκεια των ελληνοϊταλικών επιχειρήσεων. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι επίστρατοι των Γρεβενών υπάγονταν στις Μονάδες της ΙΧ Μεραρχίας Κοζάνης, η οποία εγκαταστάθηκε αμυντικά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, δυτικά της Καστοριάς, οπότε δεν ήταν δυνατόν να πολεμήσουν στην περιοχή Γρεβενών. Η Μεραρχία αυτή δεν έδωσε μάχη με τους Ιταλούς, διότι δεν δέχθηκε επίθεση στον τομέα της. Έλαβε μέρος σε επιχειρήσεις εναντίον των Ιταλών από τις 14 Νοεμβρίου 1940 και μετά, όταν έγινε η γενική αντεπίθεση και οι ελληνικές μονάδες εισήλθαν στο αλβανικό έδαφος.
Ο αντικειμενικός σκοπός της ιταλικής 3ης Μεραρχίας Αλπινιστών Τζούλιας που έδρασε στην περιοχή μας ήταν η κατάληψη του Μετσόβου, για να αποκόψει το δρομολόγιο ανεφοδιασμού και να εμποδίσει τη μεταφορά ενισχύσεων από τη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία προς την VIII Μεραρχία Ηπείρου και γι’ αυτό δεν ασχολήθηκε με τις κατευθύνσεις που οδηγούσαν στα Γρεβενά. Οι 107 Γρεβενιώτες που σκοτώθηκαν [102 νεκροί και 5 αγνοούμενοι] κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο έπεσαν μαχόμενοι στα βουνά της Αλβανίας ή απεβίωσαν σε διάφορα νοσοκομεία. Μόνο ένας σκοτώθηκε από τους Γερμανούς κατά την υποχώρηση στο Δισπηλιό Καστοριάς. Υπάρχουν και άλλοι 33 που πέθαναν αργότερα εξαιτίας των κακουχιών του πολέμου, οι οποίοι αναγνωρίστηκαν ως κανονικά «θύματα πολέμου».
Το ύψωμα Αννίτσα (υψ.1728 μ.) επελέγη για τον εορτασμό, επειδή δεσπόζει της περιοχής, έχει ανοιχτό ορίζοντα, εφάπτεται των υψωμάτων που δόθηκαν οι μάχες και διακρίνεται από εκεί καθαρά ο αυχένας της Σκούρτζας [σχηματίζεται μεταξύ των υψωμάτων Αννίτσας και Σκούρτζας (υψ. 1800 μ.)], στον οποίο εγκαταστάθηκε ο Σταθμός Διοικήσεως της Ελληνικής Ταξιαρχίας Ιππικού που διεξήγαγε τις επιχειρήσεις στην περιοχή Γρεβενών. Επίσης το ύψωμα της Αννίτσας χρησιμοποιήθηκε ως βάση εξορμήσεως των επιτιθέμενων ελληνικών τμημάτων προς το βορειοανατολικά της Σαμαρίνας ύψωμα Ρέντα (απόγευμα 2 Νοεμβρίου) και προς τα υψώματα Βασιλίτσα και Γομάρα στις 6 και 7 Νοεμβρίου. Το ύψωμα αυτό δεν απειλήθηκε από τα εχθρικά πυρά, γι’ αυτό και ο Σταθμός Διοικήσεως της Ταξιαρχίας παρέμεινε στη θέση του και δεν μετακινήθηκε προς τα πίσω.

annitsa 10

Η φωτογραφία ελήφθη από το ύψωμα Αννίτσα. Στον εγγύς ορίζοντα διακρίνεται η κορυφή της Σκούρτζας και ενδιάμεσα ο αυχένας που σχηματίζεται μεταξύ Αννίτσας και Σκούρτζας στον οποίο εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεως η Ταξιαρχία Ιππικού.


Στα υψώματα που βρίσκονται δυτικά και νοτιοδυτικά της Αννίτσας (προς Σαμαρίνα και Δίστρατο), ήτοι Ρέντα, Γομάρα, Βασιλίτσα, καθώς και αυτά που είναι κοντά στο Δίστρατο, διεξήχθησαν από τις 2-10 Νοεμβρίου 1940 οι επιχειρήσεις των μονάδων της Ταξιαρχίας εναντίον των Ιταλών κατά τις οποίες έπεσαν μαχόμενοι 25 οπλίτες από διάφορες περιοχές της χώρας, τα ονόματα των οποίων πρέπει να βρεθούν και να μνημονεύονται μαζί με αυτά των Γρεβενιωτών, γιατί είναι αυτοί που πραγματικά πότισαν με το αίμα τους τη γρεβενιώτικη γη. Επίσης πρέπει να μνημονεύονται και οι δύο νεκροί αεροπόροι αρχισμηνίες Σαβάκης Αλέξανδρος και Κατάσος Φραγκίσκος, των οποίων το αεροπλάνο κατέπεσε 3 χιλιόμετρα ανατολικά της Σαμαρίνας, ύστερα από αερομαχία που έλαβε χώρα το απόγευμα της 4ης Νοεμβρίου.
Η επιστράτευση των Γρεβενιωτών
Μετά τον τορπιλισμό του καταδρομικού «Έλλη» από ιταλικό υποβρύχιο στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου 1940, σε συνδυασμό και με τη συγκέντρωση ιταλικών στρατευμάτων στην Αλβανία, η κυβέρνηση Μεταξά εκτίμησε ότι ο κίνδυνος εχθρικής επίθεσης ήταν επικείμενος και γι’ αυτό, στα τέλη Αυγούστου, επιστράτευσε μερικές μονάδες, τις οποίες προώθησε, για να επανδρώσουν τις αμυντικές τοποθεσίες Ηπείρου και Δυτικής Μακεδονίας. Μεταξύ αυτών ήταν το Απόσπασμα Πίνδου, με διοικητή το συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη και το 27 Σύνταγμα Πεζικού Κοζάνης της ΙΧ Μεραρχίας, του οποίου ένα τάγμα (ΙΙΙ/27) ήταν επανδρωμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου με Γρεβενιώτες. Το τάγμα αυτό επιστρατεύτηκε στα Γρεβενά και εγκαταστάθηκε στο ύψωμα Αλεβίτσα του Γράμμου (υψ. 1585 μ.), το οποίο βρίσκεται βορειοδυτικά από το Νεστόριο Καστοριάς. Παρατηρούμε εδώ ότι ο Μεταξάς είχε λάβει προληπτικά μέτρα αντιμετώπισης της αιφνιδιαστικής εχθρικής διείσδυσης δύο μήνες πριν εκδηλωθεί η κύρια επίθεση των Ιταλών στις 28 Οκτωβρίου και επομένως είχε αποφασίσει σε προγενέστερο χρόνο να πει το «ΟΧΙ» στην εχθρική ιταμή αξίωση.

 

annitsa 9

Η Ελληνίδα μάνα επικαλούμενη την ευχή της Παναγίας αποχαιρετά το γιό της που αναχωρεί για το μέτωπο

 

Η ιταλική επίθεση άρχισε την 05:30 πρωινή ώρα της 28ης Οκτωβρίου 1940. Οι τέσσερις Μεραρχίες, Φεράρα, Σιένα, Κενταύρων και Ιππικού, εισέβαλαν στον τομέα της Ηπείρου και η 3η Μεραρχία Αλπινιστών Τζούλια στον τομέα της Πίνδου, με διοικητή το στρατηγό Mario Girotti. Η ελληνική διοίκηση δεν αιφνιδιάστηκε από την ιταλική επίθεση, γιατί την περίμενε. Εκείνο όμως που δεν είχε υπολογίσει ήταν ότι οι Ιταλοί θα χρησιμοποιούσαν τις ορεινές και δύσβατες κατευθύνσεις εκατέρωθεν του Σμόλικα και θα ενεργούσαν συντονισμένη επίθεση με την επίλεκτη Μεραρχία Τζούλια (10.800 άνδρες) για κατάληψη του Μετσόβου. Εκτιμούσε ότι η πρώτη κυρία επίθεση των Ιταλών θα γινόταν στην Ήπειρο (όπως και έγινε) και η δεύτερη στον άξονα Κορυτσά –Καστοριά για κατάληψη της Δυτικής Μακεδονίας με ταχεία προέλαση προς τη Θεσσαλονίκη (δεν πραγματοποιήθηκε).

 

annitsa 8Κατευθύνσεις επιθέσεως Μεραρχίας Τζούλια εκατέρωθεν του Σμόλικα

Η αποστολή της Μεραρχίας Τζούλια ήταν να κινηθεί από την περιοχή Ερσέκα – Λεσκοβίκι της Αλβανίας και να εισχωρήσει στο ελληνικό έδαφος, όπου, χρησιμοποιώντας τις δύο κατευθύνσεις, που υπήρχαν βορείως και νοτίως του όρους Σμόλικα (υψ. 2637 μ.) και κατέληγαν στο Δίστρατο, να προχωρήσει προς Βοβούσα – πηγές Αώου (εκεί που είναι σήμερα η ομώνυμη τεχνητή λίμνη) και να καταλάβει το Μέτσοβο, για να αποκόψει το δρομολόγιο που οδηγούσε από τη Θεσσαλία στα Ιωάννινα. Οι κατευθύνσεις αυτές ήταν: Κεράσοβο - Φούρκα – αυχένας Ρωμηού – Σαμαρίνα – Δίστρατο (κατεύθυνση «Α») και Ελεύθερο – Παλαιοσέλι – Άρματα – Δίστρατο (κατεύθυνση «Β»). Σε κάθε μία από τις κατευθύνσεις αυτές θα ενεργούσε ένα Σύνταγμα Πεζικού υποστηριζόμενο από πυροβολικό και όλμους.

 

annitsa 7Συνταγματάρχης Κ. Δαβάκης

Την ευθύνη άμυνας στον τομέα από το Σμόλικα μέχρι τη Σκάλα του Γράμμου την είχε το Απόσπασμα Πίνδου του Δαβάκη με δύο τάγματα στη γραμμή των συνόρων, τα οποία κάλυπταν ένα μήκος 37 περίπου χιλιομέτρων. Το Απόσπασμα Πίνδου ήταν μονάδα με εφέδρους, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν προεπιστρατευτεί στις 29 Αυγούστου στα Τρίκαλα και είχε συνολική δύναμη 2.000 άνδρες. Η αποστολή του ήταν η εξασφάλιση της τοποθεσίας στην οποία είχε εγκατασταθεί, η τήρηση του συνδέσμου μεταξύ ΙΧ και VIII Μεραρχιών και η απαγόρευση των ορεινών διαβάσεων της Πίνδου.
Η υπεροχή του εχθρού σε προσωπικό και μέσα ήταν καταφανής. Αποτέλεσμα της επίθεσης ήταν οι μονάδες του Αποσπάσματος, που αντιμετώπιζαν πενταπλάσιο εχθρό, μετά πείσμονα αντίσταση να υποχωρήσουν και η Τζούλια να δημιουργήσει εντός του ελληνικού εδάφους τις τρεις πρώτες ημέρες του πολέμου έναν επικίνδυνο θύλακα βάθους 30 και πλάτους 20 χιλιομέτρων, ικανό να ανατρέψει όλη την αμυντική διάταξη από το Ιόνιο μέχρι τη Μεγάλη Πρέσπα. Ευτυχώς που στην Ήπειρο οι εχθρικές δυνάμεις καθηλώθηκαν από την VIII Μεραρχία του στρατηγού Χαράλαμπου Κατσιμήτρου και τα σχέδια των Ιταλών δεν ευοδώθηκαν από την πλευρά αυτή που ήταν και η κυρία προσπάθεια του εχθρού. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γίνει αναδιάταξη των ελληνικών δυνάμεων και μονάδες που προορίζονταν αρχικά για την Ήπειρο να διατεθούν για ενίσχυση της Ταξιαρχίας Ιππικού στην περιφέρεια Γρεβενών και η Μεραρχία Τζούλια από επιτιθέμενη να γίνει αμυνόμενη.
Μπροστά στη δυσμενή εξέλιξη της κατάστασης που δημιουργήθηκε τις πρώτες ημέρες στον Τομέα της Πίνδου το Γενικό Στρατηγείο στην Αθήνα ενίσχυσε το Β΄ Σώμα Στρατού με την Ταξιαρχία Ιππικού, με την εντολή να δράσει αυτή προς τον ορεινό όγκο της Πίνδου από την περιοχή Γρεβενών, να απαγορεύσει τις οδεύσεις από τη Σαμαρίνα προς τα Γρεβενά και να απειλήσει τα νώτα των εχθρικών δυνάμεων που κατευθύνονταν από τη Σαμαρίνα προς το Δίστρατο. Διοικητής της Ταξιαρχίας ήταν ο Συνταγματάρχης Σωκράτης Δημάρατος από τη Βούρμπιανη Κόνιτσας.

Η ΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΤΑΞΙΑΡΧΙΑΣ ΙΠΠΙΚΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΟΊΤΑΛΙΚΟ ΠΟΛΕΜΟ 1940-41 ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ


Η μεγάλη μονάδα, που έδρασε από 2-10 Νοεμβρίου 1940 στην περιοχή Γρεβενών κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο, ήταν η Ταξιαρχία Ιππικού, ενισχυμένη και με άλλες μονάδες Πεζικού και Πυροβολικού, τις οποίες διέθεσε το Β΄ Σώμα Στρατού (έδρα Κοζάνη). Διοικητής της Ταξιαρχίας ήταν ο συνταγματάρχης Σωκράτης Δημάρατος, από τη Βούρμπιανη Κόνιτσας. Εχθρική δύναμη που αντιμετώπισε η Ταξιαρχία ήταν η επίλεκτη 3η Μεραρχία Αλπινιστών Τζούλια, η οποία έδρασε στον Τομέα της Πίνδου από την αρχή του πολέμου, με διοικητή το στρατηγό Mario Girotti. Η Μεραρχία αυτή, όπως αναφερθήκαμε σε προηγούμενο άρθρο μας, είχε αποστολή να προελάσει επί δύο κατευθύνσεων εκατέρωθεν (βορείως και νοτίως) του Σμόλικα, οι οποίες συνέκλιναν στο Δίστρατο και στη συνέχεια, κινούμενη προς Βοβούσα – Πηγές Αώου, να καταλάβει το Μέτσοβο, για να αποκόψει το δρομολόγιο ανεφοδιασμού και ενισχύσεων των μονάδων της VIII Μεραρχίας Ηπείρου από τη Θεσσαλία.
Η Ταξιαρχία Ιππικού έδωσε μάχες με τα τμήματα που κινούνταν στη βόρεια κατεύθυνση, ήτοι από τη Φούρκα προς Σαμαρίνα – Δίστρατο. Η κατεύθυνση αυτή αποτελούσε την κύρια προσπάθεια του εχθρού και την είχε αναλάβει το 8ο Σύνταγμα Αλπινιστών (Φοσερίνο), ενώ τη δευτερεύουσα νοτίως Σμόλικα το 9ο Σύνταγμα, υποστηριζόμενα αμφότερα από πυροβολικό και όλμους. Ένα άλλο τμήμα, δύναμης δύο λόχων, κάλυπτε το αριστερό πλευρό της Μεραρχίας.

 

Κίνηση της Ταξιαρχίας προς το μέτωπο

Η Ταξιαρχία Ιππικού είχε τόπο επιστράτευσης το Λαγκαδά και λόγω της ταχείας εξελίξεως των γεγονότων δεν κινήθηκε ως σύνολο προς το μέτωπο (περιοχή Κοζάνης) αλλά κατά διαδοχικά κλιμάκια, αμέσως μετά τη συγκρότησή τους. Μία όμως μονάδα της (Β΄ Ομάδα Αναγνωρίσεως) επιστρατεύτηκε στη Λάρισα. Ο διοικητής της Ταξιαρχίας με μια ελαφρά μηχανοκίνητη ίλη (16 οπλοπολυβόλα) και μια πυροβολαρχία Σκόντα (3 πυροβόλα φορτωμένα σε αυτοκίνητα), στις 30 Οκτωβρίου έφθασε στην περιοχή Νεάπολης Κοζάνης, αναμένοντας διαταγές του Β΄ Σώματος Στρατού. Στις 31 Οκτωβρίου έλαβε διαταγή να μεταβεί στην έδρα του Σώματος στην Κοζάνη, όπου ενημερώθηκε για την τακτική κατάσταση και του δόθηκε η παρακάτω αποστολή:
«Η Ταξιαρχία κινουμένη με την εις χείρας της δύναμιν (ελαφρά ίλη και πυροβολαρχία Σκόντα των 75 επ’ αυτοκινήτων) δια Γρεβενών προς Δοτσικό εντός της 31ης Οκτωβρίου, να εξασφαλίση τας προς Γρεβενά διαβάσεις, συγχρόνως δε να δημιουργήση απειλήν του πλευρού του εχθρού όστις τυχόν ήθελε κατέλθει δια Σαμαρίνας προς Δίστρατο».

Από τις έφιππες οργανικές μονάδες της Ταξιαρχίας, το 1ο Σύνταγμα Ιππικού είχε αναχωρήσει από το χώρο επιστράτευσης του Λαγκαδά τη νύχτα της 30ης Οκτωβρίου, μεταφέρθηκε σιδηροδρομικώς μέχρι τη Βέροια και, την επόμενη ημέρα, έφιππο πλέον, ανηφόριζε προς την Καστανιά, ενώ η Β΄ Ομάδα Αναγνωρίσεως κινήθηκε έφιππη από τη Λάρισα και τα μεσάνυχτα της 30ης Οκτωβρίου είχε φθάσει στα Σέρβια.
Επειδή η κατάσταση στον τομέα της Πίνδου εξελισσόταν ραγδαία σε βάρος της ελληνικής διάταξης και τα έφιππα τμήματα υπήρχε ενδεχόμενο να φθάσουν «κατόπιν εορτής», κρίθηκε αναγκαίο να αποχωριστούν προσωρινά τους ίππους, η κύρια δύναμη να κινηθεί με οχήματα μέχρι το Δοτσικό και οι ίπποι, σχηματίζοντας ξεχωριστό κλιμάκιο, να κινηθούν σε πορεία, ωσότου συναντήσουν τους πεζομάχους ιππείς.
Ο τρόπος αυτός της μεταφοράς έσωσε την κατάσταση. Τα τμήματα έφθασαν έγκαιρα στις θέσεις τους και, στην κρίσιμη φάση του αγώνα, μπόρεσαν να επέμβουν αποτελεσματικά, δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για την καταδίωξη του εχθρού.

 

annitsa 6

Συνταγματάρχης Σωκράτης Δημάρατος
Διοικητής Ταξιαρχίας Ιππικού

Ο διοικητής της Ταξιαρχίας με τους άνδρες της ίλης προπορεύτηκε και το βράδυ της 31ης Οκτωβρίου έφθασε στα Γρεβενά. Σε σύσκεψη που έγινε με τον Έπαρχο και το διοικητή Χωροφυλακής για τη συνέχιση της φάλαγγας προς το Δοτσικό, διατυπώθηκε η γνώμη ότι η νυκτερινή κίνηση ήταν αδύνατη, γιατί τις προηγούμενες ημέρες είχε βρέξει αρκετά και ο δρόμος δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Η κίνηση έγινε το επόμενο πρωί, με το φως της ημέρας. Οι αξιωματικοί και οι οπλίτες διανυκτέρευσαν στα οχήματά τους. Ο δρόμος στο ύψος του Δοξαρά, (τότε δεν είχε τη σημερινή χάραξη και περνούσε από τις βόρειες παρυφές του χωριού), είχε πολλή λάσπη, στην οποία κολλούσαν τα αυτοκίνητα και η παραπέρα κίνηση ήταν σχεδόν αδύνατη. Οι κάτοικοι του χωριού, (γέροντες, γυναίκες και παιδιά) πήγαν αυθόρμητα στο σημείο του δρομολογίου που υπήρχε το πρόβλημα και με κορμούς δένδρων, κλαδιά και πέτρες άρχισαν τη διευθέτηση, οπότε η φάλαγγα χωρίς σοβαρή καθυστέρηση συνέχισε την πορεία της. Ο κόσμος στα χωριά ήταν ανάστατος και αρκετά γυναικόπαιδα κατευθύνονταν προς τα Γρεβενά. Για την τακτική κατάσταση δεν υπήρχε καμιά πληροφορία και η σκέψη που βασάνιζε το διοικητή της Ταξιαρχίας ήταν μήπως οι Ιταλοί είχαν φθάσει στη Σαμαρίνα και δεν προλάβαινε να καταλάβει τα υψώματα δυτικά του Δοτσικού. Η εξασφάλιση των υψωμάτων αυτών ήταν ζωτικής σημασίας και αποτελούσαν τη βάση, για να ανταποκριθεί η Ταξιαρχία στην αποστολή της. Γι’ αυτό έπρεπε να κινηθεί όσο πιο γρήγορα μπορούσε. Για το λόγο αυτόν άφησε τη φάλαγγα του πυροβολικού να κινηθεί μόνη της και με την ελαφρά ίλη ανέπτυξε ταχύτητα και στις 10:30 ώρα της 1ης Νοεμβρίου έφθασε στο Δοτσικό, το οποίο βρήκε έρημο από κατοίκους. Μόνο η Χωροφυλακή (1 ενωμοτάρχης και 7 χωροφύλακες) ήταν στη θέση της. Πληροφορία για την κατάσταση δεν υπήρχε καμία. Το μόνο παρήγορο ήταν ότι δεν είχε σημειωθεί εχθρική παρουσία στην περιοχή.

 

annitsa 5

Το χωριό Δοτσικό. Στον τελευταίο ορίζοντα φαίνεται το ύψωμα Σκούρτζα (υψ. 1800 μ.)

Ο διοικητής της Ταξιαρχίας με τους άνδρες της ίλης αναχώρησε από το Δοτσικό και μετά από πορεία δυόμιση ωρών έφθασε τη 14:00 ώρα στον αυχένα της Σκούρτζας, όπου εγκατέστησε το Σταθμό Διοικήσεως. Από εκεί μπορούσε να παρατηρήσει σε μεγάλη απόσταση το έδαφος προς τη Σαμαρίνα. Το ηθικό των ανδρών ήταν άριστο. Έκδηλη ήταν η επιθυμία όλων να έλθουν σε επαφή με τον εχθρό.
Στο Δοτσικό παρέμεινε ο επιτελάρχης της Ταξιαρχίας, για να ρυθμίσει τα θέματα συνδέσμου και επικοινωνίας με τα τμήματα της πρώτης γραμμής, καθώς και αυτά της διοικητικής μέριμνας (τρόφιμα, πυρομαχικά, ιματισμό, μεταφορές). Ο ανεφοδιασμός επιτεύχθηκε σε ικανοποιητικό βαθμό με τη συνδρομή των κατοίκων της περιοχής, οι οποίοι διέθεσαν τα λίγα ζώα (τα περισσότερα είχαν επιστρατευθεί) και τους εαυτούς τους, για να μεταφέρουν στον ώμο πυρομαχικά και τρόφιμα από το Δοτσικό στις ανηφορικές και απότομες πλαγιές της Σκούρτζας.
Στις 12:30 έφθασε στη δυτική παρυφή του Δοτσικού και η πυροβολαρχία Σκόντα και τάχθηκε εκεί που βρίσκεται το εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής, γιατί το λασπώδες έδαφος καθιστούσε αδύνατη την κίνηση σε προωθημένη θέση, με αποτέλεσμα το βεληνεκές των πυροβόλων να μην είναι αρκετό, για να υποστηρίξει τις ενέργειες της Ταξιαρχίας.
Το απόγευμα της 1ης Νοεμβρίου το 1/51 Τάγμα του Αποσπάσματος Δαβάκη, με διοικητή τον ταγματάρχη Αθανάσιο Πανταζή, μετά από ισχυρή εχθρική πίεση, ανετράπη και υποχωρώντας από τον αυχένα Ρωμηού (3 χλμ. βόρεια της Σαμαρίνας) προς Φιλιππαίους συνάντησε στον αυχένα της Σκούρτζας το διοικητή της Ταξιαρχίας, ο οποίος το έθεσε υπό τις διαταγές του. Το Τάγμα αυτό είχε 2 λόχους πεζικού και ένα λόχο πολυβόλων, ενώ έλειπε ο 3ος λόχος (λόχος Παπά), ο οποίος εν αγνοία του διοικητή του τάγματος υποχώρησε προς άλλη κατεύθυνση και μέσω Σαμαρίνας - Δίστρατου έφθασε στη Βοβούσα, όπου συνάντησε την ελληνική Μεραρχία Ιππικού που ερχόταν από το Μέτσοβο. Ο εχθρός δεν καταδίωξε το τάγμα Πανταζή, διότι σκοπός του ήταν να καταλάβει γρήγορα τη Σαμαρίνα με το φως της ημέρας. Οι Ιταλοί κατέλαβαν τη Σαμαρίνα πριν νυχτώσει και, για να καλυφθούν από την πλευρά των ελληνικών τμημάτων, εγκατέστησαν αμυντικά ένα Τάγμα στο ύψωμα Ρέντα (υψ 1732 μ.), δύο χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού.
Το διοικητή της Ταξιαρχίας τον απασχολούσε συνεχώς η σκέψη πως έπρεπε να κάνει το ταχύτερο μια επιτυχημένη επιθετική ενέργεια κατά των εχθρικών θέσεων, όχι τόσο για να αποκτήσει τακτικά πλεονεκτήματα, όσο για να τονώσει το ηθικό των ανδρών, οι οποίοι είχαν επηρεασθεί από την άτακτη υποχώρηση του 1/51 Τάγματος και μάλιστα πριν λάβουν επαφή με τον εχθρό. Θεωρούσε τόσο επείγουσα την κατάσταση που έπρεπε να επιτεθεί με όσα μέσα διέθετε εκείνη τη στιγμή, χωρίς να αναμένει την άφιξη και των άλλων τμημάτων της Ταξιαρχίας.
Στις 11:00 ώρα της 2ας Νοεμβρίου άρχισαν να καταφθάνουν στο Δοτσικό οι φάλαγγες των αυτοκινήτων με τα τμήματα του 1ου Συντάγματος Ιππικού και της Β΄ Ομάδας Αναγνωρίσεως. Διατάχθηκε η άμεση κίνησή τους προς τον αυχένα της Σκούρτζας. Στις 14:00 παρουσιάστηκαν στο Σταθμό Διοικήσεως οι διοικητές των μονάδων Ιππικού, οι οποίοι ανέφεραν ότι σε λίγο θα κατέφθαναν και τα πρώτα τμήματά τους. Ύστερα από αυτό η Ταξιαρχία αποφάσισε να πραγματοποιήσει την επίθεση κατά των ιταλικών δυνάμεων της Σαμαρίνας εντός του απογεύματος. Θα χρησιμοποιούσε στην πρώτη γραμμή το 1/51 Τάγμα Πανταζή και την Ίλη, που είχαν ήδη προσανατολιστεί για την επίθεση και ως εφεδρικά τα τμήματα του Ιππικού, που εκείνη τη στιγμή ανέβαιναν από το Δοτσικό προς τον αυχένα της Σκούρτζας. Η επίθεση πραγματοποιήθηκε την 16:00 ώρα με το 1/51 Τάγμα αριστερά και την Ίλη δεξιά για κατάληψη του υψώματος Ρέντα. Πάνω σ’ αυτό ήταν εγκατεστημένο το 2/8 ιταλικό Τάγμα (φάλαγγα Τζεμόνε), υποστηριζόμενο από πυροβολικό.
Το 1/51 Τάγμα συνάντησε αμέσως μετά την εξόρμηση την ισχυρή αντίδραση των Ιταλών. Ο εχθρός αμυνόταν με πείσμα και η επίθεση δεν μπορούσε να προχωρήσει. Μόλις νύχτωσε το τάγμα αποσύρθηκε στη βάση εξόρμησης, στην Αννίτσα. Στη δεξιά κατεύθυνση η Ίλη κινήθηκε με δύο ουλαμούς μπροστά και έναν εφεδρεία. Ο εχθρός αντέδρασε με καταιγιστικά πυρά αυτόματων όπλων, χειροβομβίδων, όλμων και πυροβολικού και έκανε αντεπίθεση εναντίον των ουλαμών, τους οποίους ανέτρεψε και τους ανάγκασε να υποχωρήσουν στη βάση εξόρμησης. Οι Ιταλοί δεν συνέχισαν την επιθετική ενέργεια εναντίον των τμημάτων της Ταξιαρχίας και περιορίστηκαν στη διατήρηση της Ρέντας. Οι απώλειες των ελληνικών τμημάτων ήταν 2 νεκροί και 3 τραυματίες. Από την επίθεση αυτή, όπως ήταν επόμενο, δεν περίμενε κανείς περισσότερα αποτελέσματα. Για να πετύχαινε την ανατροπή ενός καλά οχυρωμένου και εξοπλισμένου εχθρού, έπρεπε να διατεθούν τουλάχιστο διπλάσιες δυνάμεις, τις οποίες να υποστήριζε και πυροβολικό. Οι άνδρες αντιλήφθηκαν ότι ο εχθρός δεν ήταν αήττητος και ο θρύλος για την καταπληκτική ισχύ των όπλων του είχε καταρρεύσει και αυτό ήταν το μεγάλο ηθικό κέρδος. Γι’ αυτό και όλοι ζήτησαν να συνεχιστεί η επίθεση το πρωί της επομένης.

 

annitsa 4

Ελληνική επίθεση εναντίον ιταλικών τμημάτων

Η απόφαση της Ταξιαρχίας για το επόμενο πρωί ήταν να εκτοξεύσει νέα επίθεση κατά των εχθρικών θέσεων με τα τμήματα του 1ου Συντάγματος Ιππικού, της Β΄ Ομάδας Αναγνωρίσεως και της ελαφράς ίλης. Το 1/51 Τάγμα δεν θα συμμετείχε στην επίθεση, γιατί για πολλές ημέρες είχε καταπονηθεί και είχε ανάγκη από μικρή ανάπαυση. Αυτό θα λάμβανε αποστολή να εγκατασταθεί αμυντικά στην Αννίτσα, για να απαγορεύσει την κίνηση του εχθρού από τη Σαμαρίνα προς τους Φιλιππαίους.
Η επιθετική ενέργεια της 3ης Νοεμβρίου είχε σκοπό την κατάληψη της Σαμαρίνας. Από το πρωί πυκνή ομίχλη κάλυπτε ολόκληρη την περιοχή και η ορατότητα ήταν μηδενική. Παντού επικρατούσε ηρεμία. Η ελαφρά ίλη την 06:50 ώρα προώθησε έναν ουλαμό προς τη Ρέντα, ο οποίος διαπίστωσε ότι το ύψωμα είχε εγκαταλειφθεί από τα εχθρικά τμήματα. Βρήκε παρατημένο άφθονο πολεμικό υλικό, όπως όλμους, πολυβόλα και 4 ασυρμάτους. Όταν γύρω στις 10:30 ώρα η ομίχλη άρχισε να διαλύεται και στη γύρω περιοχή δεν παρατηρήθηκε κανένα εχθρικό τμήμα, η ίλη κινήθηκε και εγκαταστάθηκε επί της Ρέντας και προώθησε ουλαμό για αναγνώριση προς τη Σαμαρίνα. Εκεί ο ουλαμός συνεπλάκη με μια εχθρική διμοιρία. Η ίλη, μόλις άκουσε τους πυροβολισμούς, κινήθηκε αμέσως για βοήθεια και μετά αγώνα που κράτησε μέχρι τις 15:45 ώρα, κατέλαβε το χωριό και συνέλαβε 11 αιχμαλώτους. Οι υπόλοιποι τράπηκαν σε φυγή προς το Δίστρατο.

 

annitsa 3

Μνημείο των υπέρ πατρίδας πεσόντων κατά τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο στο ύψωμα Αννίτσα.

Μετά την εξέλιξη αυτή το 1/51 Τάγμα δεν είχε λόγο να παραμείνει στην Αννίτσα και προωθήθηκε στη Σαμαρίνα. Ο Σ. Δ. της Ταξιαρχίας μετακινήθηκε και εγκαταστάθηκε στο ύψωμα Κίρκουρη, δύο χιλιόμετρα βόρεια της Σαμαρίνας. Η Σαμαρίνα είχε λεηλατηθεί με το χειρότερο τρόπο. Δεκάδες μεταγωγικά φορτώθηκαν με πλιατσικολογήματα και κυρίως με μάλλινα είδη. Στη λεηλασία αυτή ενεργό συμμετοχή είχαν τα άτακτα αλβανικά τμήματα που συνεργάζονταν με τους Ιταλούς. Ο εφοδιασμός ήταν πολύ δύσκολος. Η έλλειψη τροφίμων αισθητή. Στους άνδρες διανεμήθηκε 1/8 άρτου και λίγο τυρί. Η Ταξιαρχία ανέφερε στο Β΄ Σώμα Στρατού τις αρνητικές συνέπειες που είχε στο ηθικό των ανδρών η έλλειψη τροφίμων και η πλημμελής λειτουργία του ρεύματος εφοδιασμού από την αρχή των επιχειρήσεων. Το Γενικό Επιτελείο, όταν έλαβε γνώση του προβλήματος του εφοδιασμού, διέταξε το Β΄ Σώμα Στρατού να συγκροτήσει στο Βόιο και στα Γρεβενά ομάδες από χωρικούς, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, για να μεταφέρουν, σε περίπτωση ανάγκης, ακόμα και στους ώμους τους, τα εφόδια του στρατού για την Ι Μεραρχία και την Ταξιαρχία Ιππικού. Έτσι, το ρεύμα εφοδιασμού της Ταξιαρχίας εξασφαλίστηκε, στο μέτρο του δυνατού, ως εξής: Από την Κοζάνη μέχρι τα Γρεβενά με αυτοκίνητα. Από Γρεβενά προς Δοτσικό είτε με αυτοκίνητα είτε με μεταγωγικά, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες και τη βατότητα του δρομολογίου. Από Δοτσικό μέχρι Σαμαρίνα μόνο με εφοδιοπομπές των χωρικών.
Στις 11:00 ώρα της 4ης Νοεμβρίου ρίχτηκε στη Σαμαρίνα από αεροπλάνο ειδικός φάκελος που περιείχε την παρακάτω διαταγή του Β΄ Σώματος Στρατού προς την Ταξιαρχία:

«Εξασφαλίσατε σταθερόν σύνδεσμον μετά της Ι Μεραρχίας εις ΒΟΥΖΙΟΝ και κινηθείτε με δυνάμεις σας εναντίον των εις περιοχήν ΔΙΣΤΡΑΤΟΥ ευρισκομένων εχθρικών δυνάμεων, αίτινες πιθανόν να είναι αι αποχωρήσασαι εκ ΣΑΜΑΡΙΝΑΣ εχθρικαί τοιαύται».

Ο Σταθμός Διοικήσεως της Ταξιαρχίας εγκαταστάθηκε στη Σαμαρίνα. Το ηθικό των ανδρών ήταν άριστο, αλλά τα προβλήματα ανεφοδιασμού εξακολουθούσαν να υπάρχουν. Για να αντιμετωπιστεί μερικώς η τροφοδοσία, σε πολλά από τα κοντινά χωριά, όπως για παράδειγμα στο Σπήλαιο, η Χωροφυλακή έκανε έκκληση στους κατοίκους για παρασκευή άρτου και αποστολή στο μέτωπο. Η προσφορά ήταν συγκινητική. Οι φούρνοι των χωριών έψηναν ψωμιά, μέρα και νύχτα, και τα προωθούσαν στην πρώτη γραμμή του μετώπου.

Επιχειρήσεις της Ταξιαρχίας από 5 -10 Νοεμβρίου

Στις 5 Νοεμβρίου οι ιταλικές δυνάμεις, που ενεργούσαν στη ζώνη ευθύνης της Ταξιαρχίας, ήταν οι εξής:
• Φάλαγγα Ντολμέτσο (1/8 Τάγμα), στα υψώματα Γομάρα και Βασιλίτσα. Η αποστολή της ήταν να καλύψει από βορειοανατολικά το Δίστρατο, όπου ήταν εγκατεστημένο και το Στρατηγείο της Μεραρχίας Τζούλια.
• Φάλαγγα Τζεμόνε (2/8 Τάγμα), στα υψώματα βόρεια του Δίστρατου, με αποστολή να καλύψει την περιοχή από την κατεύθυνση Σαμαρίνας. Είχε φθάσει εκεί μετά την υποχώρηση από το ύψωμα Ρέντα και τη Σαμαρίνα, τις πρωινές ώρες της 3ης Νοεμβρίου.
• Φάλαγγα Τσιβιντάλε (3/8 Τάγμα), μέσα στο Δίστρατο και νότια αυτού. Αποτελούσε την ασφάλεια του Στρατηγείου της Μεραρχίας.
• Μονάδες του 9ου Συντάγματος Αλπινιστών, δυτικά προς Άρματα και τις βορειοδυτικές καταπτώσεις του Σμόλικα.

Παρατηρούμε ότι η διάταξη των ιταλικών μονάδων ήταν περιμετρική και σε μια ακτίνα 2-4 χιλιομέτρων γύρω από το Δίστρατο, το οποίο αποτελούσε κομβικό σημείο για τις δύο κατευθύνσεις εκατέρωθεν του Σμόλικα. Παράλληλα η διοίκηση της ιταλικής Μεραρχίας είχε εγκαταστήσει δυνάμεις κατά μήκος του δρομολογίου Δίστρατο – Άρματα – Πάδες – Παλιοσέλι - Κόνιτσα, για να έχει ανοιχτή την οδό διαφυγής.

annitsa 2

Αριστερά το ύψωμα Βασιλίτσα και δεξιά το ύψωμα Γομάρα, όπως φαίνονται από την Αννίτσα. Μεταξύ των δύο αυτών υψωμάτων σχηματίζεται η διάβαση Βασιλίτσας από την οποία διέρχεται η οδός που οδηγεί από τη Σμίξη στο Χιονοδρομικό Κέντρο και στο Δίστρατο.

Η εμφάνιση του εχθρού στη Γομάρα και Βασιλίτσα προκάλεσε ανησυχία στη διοίκηση της Ταξιαρχίας, γιατί δεν γνώριζε τις προθέσεις του. Υπήρχε ο φόβος μήπως επιχειρούσε να κινηθεί προς Φιλιππαίους και Γρεβενά. Για να αποτραπεί αυτός ο κίνδυνος συγκροτήθηκε ένα απόσπασμα με διοικητή τον ταγματάρχη Αθανάσιο Πανταζή (Απόσπασμα Πανταζή), αποτελούμενο από το 1/51 Τάγμα, μια ελαφρά Ίλη και μια Ημιλαρχία, με την εντολή να καταλάβει και να εξασφαλίσει τη διάβαση που σχηματίζεται μεταξύ Γομάρας και Βασιλίτσας, αμυνόμενο σταθερά σε περίπτωση εχθρικής προσβολής. Παράλληλα και άλλες μονάδες, που είχαν δοθεί για ενίσχυση της Ταξιαρχίας, επιτέθηκαν στην παραπάνω διάβαση και μετά σκληρό αγώνα ανέτρεψαν τις εχθρικές δυνάμεις και στις 8 Νοεμβρίου κατέλαβαν το Δίστρατο. Επίσης τμήματα της Ταξιαρχίας επιτέθηκαν στα υψώματα δυτικά του Δίστρατου και απώθησαν τον εχθρό προς το χωριό Πάδες Κόνιτσας. Στο Δίστρατο συνέλαβαν 30 αιχμαλώτους (1 αξιωματικό και 29 οπλίτες) και ολόκληρο το χειρουργείο εκστρατείας της Μεραρχίας Τζούλια, με 30 νοσηλευόμενους τραυματίες.
Το πρωί της 9ης Νοεμβρίου, μπροστά από το μέτωπο της Ταξιαρχίας επικρατούσε απόλυτη ηρεμία. Αυτό ήταν μια ένδειξη ότι ο εχθρός είχε συμπτυχθεί κατά τη διάρκεια της νύχτας. Η επόμενη ενέργεια της Ταξιαρχίας ήταν να καταδιώξει τον εχθρό προς το χωριό Πάδες. Για την υλοποίηση αυτής της αποστολής χρησιμοποιήθηκε η Β΄ Ομάδα Αναγνωρίσεως η οποία, μετά σκληρή μάχη που έδωσε στα υψώματα του χωριού, συνεπικουρούμενη και από μια επιλαρχία της Μεραρχίας Ιππικού, ανέτρεψε τα εχθρικά τμήματα τα οποία υποχώρησαν προς Κόνιτσα.
Το πρωί της 10ης Νοεμβρίου η Ταξιαρχία έλαβε διαταγή να συγκεντρωθεί στη Σαμαρίνα. Την ημέρα αυτή η Β΄ Ομάδα Αναγνωρίσεως συνέχισε να μάχεται με την οπισθοφυλακή του 8ου Συντάγματος Αλπινιστών. Στη μάχη έλαβαν μέρος και τα τμήματα του Αποσπάσματος Αώου, με διοικητή τον αντισυνταγματάρχη Μαρδοχαίο Φριζή. Ο εχθρός άρχισε να υποχωρεί εγκαταλείποντας και τα τελευταία ερείσματά του. Τα επιτιθέμενα τμήματα κατόρθωσαν να συλλάβουν 10 αξιωματικούς και 900 οπλίτες αιχμαλώτους της Μεραρχίας Τζούλια και μερικούς της Μεραρχίας Μπάρι. Επίσης περιήλθε στην κατοχή τους άφθονο πολεμικό υλικό και 100 μεταγωγικά.
Η Ταξιαρχία τέθηκε σε πορεία και στις 17:30 έφθασε στη Σαμαρίνα, εκτός από την Β΄ Ομάδα Αναγνωρίσεως, η οποία λόγω απόστασης διανυκτέρευσε στο χωριό Πάδες και την επομένη στο Δίστρατο. Στις 12 Νοεμβρίου όλες οι οργανικές μονάδες της Ταξιαρχίας ήταν συγκεντρωμένες στη Σαμαρίνα. Εκεί παρέμειναν μέχρι τις 13 Νοεμβρίου για ανασυγκρότηση και ανάπαυση. Οι κυρίες και οι δεσποινίδες των Γρεβενών έστειλαν στη Σαμαρίνα δέματα με μάλλινα είδη (γάντια, κάλτσες, φανέλες κ.λπ.) και τσιγάρα, για να μοιραστούν στους άνδρες της Ταξιαρχίας.

annitsa 1

Ιταλοί αιχμάλωτοι

Το Β΄ Σώμα Στρατού, αφού έθεσε υπό τις διαταγές της Ταξιαρχίας νέες μονάδες Πεζικού και Πυροβολικού, τη διέταξε να κινηθεί προς Φούρκα και Κεράσοβο (Αγία Παρασκευή) και από εκεί προς Αλβανία, για να λάβει μέρος στη γενική ελληνική αντεπίθεση.

Χρήστου Δ. Βήττου
Υποστρατήγου ε.α. - Συγγραφέα

 


ΣΧΟΛΙΑ ΧΡΗΣΤΩΝ